Texti Péturs Gunnarssonar, rithöfundar

Að vekja upp kaupstað

Það er með ólíkindum hvað landar okkar á miðöldum voru iðnir við að ferðast. Ef marka má Sögurnar, Sturlungu og Biskupasögur, hafa ferðalög á opnum skipum yfir óútreiknanlegt úthaf verið tíð. Og samt gátu menn þurft að bíða byrjar vikum saman og fyrir kom að menn voru vikum saman að velkjast í hafi. Fyrir utan alla hina sem aldrei náðu höfn. Til að botna í öllum þessum ferðalögum ber að hafa í huga að Ísland var lengst af á miðöldum þrítengt erlendu valdi: Páfanum í Róm, erkibiskupsstólnum í Þrándheimi og loks hinu norræna konungsvaldi. Íslendingar áttu því jafnvel brýnni erindi til útlanda á miðöldum en embættismenn til Bruxelles á okkar dögum. Að Gáseyri við Eyjafjörð var einn helsti verslunarstaður á Íslandi, sannkölluð Leifsstöð landsmanna á miðöldum. Með tímanum hefur myndast þar lítill kaupstaður sem lifnaði að sumrinu með fjölbreytilegu mannlífi.

Ef tekið er mið af fjölda búða má ætla að 150 til 200 manns hafi getað dvalið á staðnum að sumrinu. Varla þó allir í einu heldur hefur hvert skip eða útgerð átt sinn reit og tjaldað þar búðir á meðan vörum var skipað á land eða menn gerðu klárt fyrir brottför. Hið þunna gólflag búðanna bendir ekki til að þar hafi verið höfð löng viðdvöl hverju sinni. Samt er stærðarinnar timburkirkja á staðnum, enda er trúin og tilbeiðslan jafn nauðsynlegar miðaldamönnum og nettenging nútímamönnum. Þó finnst þar engin gröf, en af því má ekki draga þá ályktun að enginn hafi látist allan þann tíma sem kirkja stóð. Nægir að nefna Þorbjörn nokkurn ferðalang sem Grettir Ásmundarson hjó af höfuð - að vísu áður en kirkjan kom til sögunnar, en til marks um til hverra tíðinda getur dregið í stressinu skömmu fyrir brottför. En kirkjan að Gásum mun hafa verið utan við íslenska sóknarkerfið og því ekki haft heimild til greftrunar, sem aftur var eftirsóknarverð tekjulind hverjum sóknarpresti.

Kaupstaðarins er síðast getið í heimildum árið 1391 og enn geta menn brotið heilann um ástæður þess að hann var lagður af. Var það framburður Hörgár sem gerði stækkandi skipum erfiðara um vik að athafna sig? Eða breyttir verslunarhættir þegar Norðmenn hættu siglingum til landsins um aldamótin 1400 og Englendingar tóku við keflinu með nýjum áherslum og markmiðum?