Texti Péturs Gunnarssonar, rithöfundar

Hólar í Hjaltadal

Hólar í Hjaltadal voru höfuðstaður Norðurlands um aldir. Þar var biskupsstóll frá 1106 og mikið fræðasetur. Staðurinn geymir í jörðu miklar upplýsingar um sögu kirkju og þjóðar eins og Hólarannsóknin hefur leitt í ljós.

Húsagerðir eru mismunandi eftir byggingartíma og hlutverki. Megináhersla rannsóknarinnar hefur verið á bæjarstæðið fyrir sunnan kirkjuna. Þar voru prenthús, eldhús, búr og önnur mannvirki. Hús undir öskuhaug frá fyrri hluta miðalda virðist hafa verið veislustofa biskupa. Undir þeirri stofu eru mannvistarleifar allt frá landnámi. Margvíslegir munir hafa fundist við rannsóknina. Auk vísbendinga um aldur gefa munir upplýsingar um efnisnotkun, verkkunnáttu, verslun og efnahag. Yfir 30 þúsund munir frá miðöldum til 19. aldar hafa fundist á Hólum. Þar á meðal eru leirker, gler, krítarpípur, steináhöld, hnífar, lyklar, leikföng, taflmenn og innsiglishringur. Auk þess ýmislegt sem tengist fatnaði:  hnappar, perlur, textíll, leðurskór og gullþráður. Mannvistarleifar við Kolkuós, höfn Hólastóls til forna. Við Kolkuós eru leifar búða, birgðageymslna og annarra mannvirkja frá 10. - 14. öld.Þessum mannvistarleifum er að skola á haf út og keppir Hólarannsóknin við náttúruöflin. Þarna hefur einnig fundist kuml, þ.e. gröf úr heiðni. Af gripum má nefna silfurpeninga, kamba, akkeri, brýni, bátasaum, járnpott og elstu keramikbrot sem fundist hafa hér á landi. Enn fremur benda dýrabein úr elstu lögum til innflutnings á m.a. kjölturökkum.

Hólar í Hjaltadal eru dæmi um það spilamannsandlit sem sögustaðir eiga til að setja upp gagnvart eftirtímanum. Til skamms tíma voru þeir einkum bændaskóli í vitund nútímamanna, en þótt bændur séu alls góðs maklegir hefur löngum verið lífsseig sú skoðun að landbúnaðarstörf verði ekki lærð á skólabekk og staðurinn þar af leiðandi hálfpartinn í lausu lofti. Allavega ekki sú heilaga jörð með samanþjappaðri atburðarás sem hann var um aldir eða frá því að þar var Að Hólum í Hjaltadal var stofnsettur biskupsstóll árið 1106. Um leið hafa melar og börð, mýrar og móar hlaðist helgi með hátimbruðum byggingum, biskupsstofu, skólahúsi, híbýlum kennara og skólasveina, þjónustufólks og vinnufólks.

 Og dómkirkju! Svo risavaxinni að það var engu líkara en hún hygðist keppa við sjálfa Hólabyrðuna. Um hlöðin fer stöðugur straumur af iðjandi og biðjandi mönnum, niðursokknum líkt og maurar við sitt bjástur eða hunangsflugur við sitt bú. Og ljóminn yfir staðnum er fyrirheit þess sem koma skal í eilífðinni. Réttum níu öldum síðar eru fornleifafræðingar mættir til leiks að vekja staðinn úr dvala gleymskunnar. Jarðsjáin teiknar útlínur húsa sem eru með öllu horfin, utan moldargólfið sem skilar smám saman því sem hirðuleysið hafði trúað þeim fyrir: glerbrotum, sæg af einnota reykjarpípum og eitt húsið selur upp ógrynni prentstafa til marks um að við erum stödd í vöggu prentlistar í landinu. Stafirnir eru úr blýi utan einn sem er af viði, bókstafurinn B. Hver veit nema hann sé úr sátrinu sem þrykkti fyrstu Biblíuna á íslensku, Biblíu Guðbrands Þorlákssonar árið 1584?

Besti staður á landinu

Prentstofan hefur verið notalegt hús, hituð með ofni og gólfið að hluta lagt leirflísum. Veggirnir viðarklæddir. Í gluggum hefur verið gler og stigi legið upp á svefnloft. Við sjáum í anda prentvélina, þetta tækniundur komið hingað norður, tæpri öld eftir að Gutenberg fann hana upp.
Er hægt að hugsa sér meiri hægindi á 16. öld en að geta varið hérvistardögum sínum í hlýjum og hreinum húsakynnum og horft á stafina þrykkjast á arkirnar? En þess á milli lagst út af uppi á svefnlofti með pípu og bók!

Kolkuós

Hólastóll með öllum sínum umsvifum hefur þurft mikilla aðfanga við og þar af leiðandi aðgengi að höfn. Tengslin við útlönd eru margþætt: við Niðarós og Róm í kaþólskum sið, Kaupmannahöfn eftir siðaskiptin. Oft var ekki hægt að leysa ágreiningsmál sem upp komu nema með því að leita á náðir viðkomandi boðvalda og það strax -  ef svo má að orði komast um ferðir sem gátu tekið allt að þrjá mánuði - aðra leiðina. Og síðan ekki aftur heim fyrr en næsta vor, því vetrarsiglingar voru ekki inni í myndinni á miðöldum.  Kolkuós heitir „hafnarborg” Hóla, í átján og hálfs kílómetra fjarlægð. Framburður árinnar hefur smám saman gert hana óaðgengilega hafskipum, dýpið er nú um 2 metrar en skip á miðöldum munu minnst hafa komist af með 3 metra.  En það bætist ekki bara við, sjórinn nagar stöðugt sjávarkambinn og nú er varla meira en einn munnbiti eftir og hver síðastur að kanna fornleifar sem þar kunna að liggja á lausu. Meðal þess sem nú þegar hefur komið í leitirnar eru munir sem gera má ráð fyrir á hafnarsvæði: akkeri hugsanlega frá víkingaöld, silfurpeningar frá 11. og 12. öld. En mesta athygli vekja ef til vill beinaleifar þriggja kjölturakka, svonefndra Vasahunda, sem þá eins og nú voru einber stöðutákn.