Texti Péturs Gunnarssonar, rithöfundar

Líf í gröf

Einhver svívirðilegasti glæpur sem um getur er að rjúfa leg og grafa upp lík. Á hinn bóginn sætir alltaf tíðindum að koma niður á vel varðveitta beinagrind. Hvar liggja mörkin? Frá glæp yfir í fornleifafund? Svarið liggur í tímanum og fjarlægðinni sem hann skapar. Áhuginn fer vaxandi eftir því sem fleiri aldir skilja á milli og nær hámarki ef á vegi verður kuml. Ekki aðeins höfum við lagt að baki þúsund ár heldur erum við komin í annan sið með ólíku viðhorfi til dauðans.
Hinn heiðni fornmaður er lagður af stað í ferð. Með sér hefur hann gjarnan fararskjóta, hest eða bát, skip ef um höfðingja er að ræða. Sömuleiðis vopn og vistir sem að gagni mega koma á ferðalaginu, að ógleymdum tryggasta vininum.
Hinn kristni aftur á móti er lagstur til hvílu, hann á fyrir höndum langan svefn uns lúður gellur á dómsdegi. Þá vaknar hann upp í Jerúsalem þar sem Kristur er kominn til að dæma lifendur og dauða. Sá segull er svo magnaður að hann dregur til sín allar líkamsleifar manna og endurhannar til upphaflegrar myndar - sama þótt þær séu fyrir löngu orðnar að dufti, eða hafi endað í meltingarvegi einhvers rándýrs eða fóðrað fiskitorfu á hafsbotni, eða verið stillt út í sýningarskáp á Þjóðminjasafninu - allir hlutar mannsins koma saman til að hlýða á uppkvaðningu dómsins.
Þar með er ekki sagt að einu gildi hvað um hinn kristna verður að loknum lífdögum, þvert á móti: kirkjugarðurinn er afmarkaður og vígður reitur, einskonar flughöfn sem aðeins þeir fá inngöngu í sem hafa framvísað réttum skilríkjum og fengið brottfararspjald, þ.e. eiga engar óuppgerðar sakir við kirkjuna. Frumskilyrði er að viðkomandi sé skírður, af því gefur miðaldakirkjan engan afslátt, þess voru jafnvel dæmi að kona sem lést vanfær fengi ekki leg í vígðum reit af því fóstrið var óskírt!
Fornmaðurinn þarf farskjóta eða skip, hinum kristna er fjarstýrt til himna af fagmönnum á jörðu niðri.

Talandi grafir

Í ágúst árið 2002 hugðist bóndinn í Keldudal taka grunn að ferðaþjónustuhúsi, en svo „óheppilega” vildi til að mannabein komu í ljós í skóflusári vélgröfunnar. Ugglaust hefur hann bölvað óláni sínu og séð í anda langar tafir við framkvæmdirnar á meðan fræðingarnir að sunnan væru að kortleggja fundinn. En það sem kom í ljós var svo óvænt að það er aldrei að vita nema það muni tryggja nýtilkomnu ferðaþjónustuhúsi varanlegan starfsgrundvöll í framtíðinni. Ekki nóg með að hér reyndist vera kominn kirkjugarður frá fyrstu kristni, í kaupbæti var kumlateigur með kumlum úr heiðnum sið.
Og grafirnar í Keldudal hafa frá ýmsu að segja. Fyrir það fyrsta er garðurinn kynskiptur, konurnar hvíla vinstra megin, karlarnir hægra megin. Og endurspeglar fyrirkomulagið sem var við lýði í kirkjum miðalda þar sem konurnar sátu norðanmegin, karlarnir sunnanmegin. Ástæðan kann að liggja í lostanum sem var eins og falinn eldur og gat blossað upp hvar sem kvenhold var nærri.
Um syndir fólksins í Keldudal eru grafirnar þöglar, aftur á móti veita ísótópagreiningar á beinum upplýsingar um matarræði þessara þúsund ára gömlu Íslendinga sem manneldisráð hefði hvatt til að borða meira af fiski, hann er ekki nema fimmtungur fæðunnar þegar best lætur.
Meðalaldur hinna fullorðnu er um fertugt, meðalhæð karla 1,69, kvenna 1,58. Langflestar beinagrindurnar eru af ungbörnum, tæplega helmingur, sem bendir til mikils ungbarnadauða. DNA-greining staðfestir norrænan-keltneskan uppruna.
Þetta og meira til gefst okkur að vita um líkamina, en hvað um andann? Hvað af hugmyndum tímans hefur átt heima innan þessara höfuðskelja? Um það þegja grafirnar og þó - á einum stað getur að líta beinagrind þar sem steini hefur verið tyllt undir hnakka hins látna líkt og hann ætti í vændum að líta eitthvað stórkostlegt. Hugsanlega það sem Hómilíubókin boðar: „Fögnuður verður þessa heims sá hæstur, er góður maður fagnar engla tilkomu á dauðastundu sinni.”