Texti Péturs Gunnarssonar, rithöfundar

Hér stóð bær

Landfræðileg miðja Íslands mun vera í Hofsjökli, en Skálholt kemst næst því að vera miðja ef horft er til mannlífsins fyrr á öldum. Íbúar á staðnum eru á bilinu 120 til 200 allan ársins hring, en þess utan liggur taumur fólks á staðinn flesta daga og straumur á hátíðum.
Skálholt býr auk þess yfir segli, sannkölluðu kraftaverkaveri sem rúmast í einu gullbúnu skríni: uppteknum líkamsleifum Þorláks biskups Þórhallssonar sem alþingi útnefndi dýrling árið 1198. Og menn hétu á til velfarnaðar í stóru jafnt sem smáu.
Þá er sjálf dómkirkjan til þess fallin að fylla fólk lotningu, Péturskirkjan sem Klængur Þorsteinsson biskup lét reisa og tekin var í gagnið árið 1158. Það fyrsta sem okkur kemur í hug er tölvubrella, svo risavaxin er hún í samanburði við þústir torfbæjanna. Og þarna er engin Húsasmiðja eða Býkó, það hefur því þurft að ferja timburfarmana á seglknúnum fleytum alla leið frá Noregi - fyrir utan það sem var tínt upp á fjörum - og síðan dregið fyrir afli nauta upp ísilagða Hvítá.
Og þarna standa þær hvor andspænis annarri, drottning íslenskra kirkna, dómkirkjan í Skálholti og drottning íslenskra fjalla, Hekla. Sú síðarnefnda þeysir upp eldi og brennisteini með jarðhrærandi drunum, en hin klingir klukkum og andar frá sér reykelsisangan. Önnur anddyri Himnaríkis, hin fordyri Vítis.

Sic transit . . .

Á öldum áður, þegar Reykjavík var lítið annað en nafnið tómt, var Skálholt höfuðstaður Íslands. Íbúar á staðnum voru á bilinu 120 til 200 allan ársins hring, en þess utan lá taumur fólks á staðinn flesta daga og straumur á hátíðum. Skálholt býr auk þess yfir segli sem rúmast í einu gullbúnu skríni: uppteknum líkamsleifum Þorláks biskups Þórhallssonar sem heitið var á til velfarnaðar í stóru sem smáu.
En Skálholt er ekki aðeins stórt í tign sinni og glæsileika, efniviður í niðurlæginguna er að sama skapi mikill. Fyrir Skálholti á að liggja að verða leiksvið hnignunar og hrörnunar, dómkirkjurnar ýmist feyrna og fúna eða ganga upp fyrir eldi ? og máttur helgidóms Þorláks fer þverrandi og þrýtur loks alveg við Siðbreytinguna. Eftir stendur hinn mikli landeigandi, handhafi um 300 jarða með ítök og hlunnindi í ótal jörðum öðrum vítt um land. Eins og kónguló í gríðarstórum vef nærist biskupsstóllinn á leiguliðum sem ekkert fær losað nema dauðinn. Að því búnu annast sama Skálholt milligöngu um himnasælu til eilífðar - býður nokkur atvinnurekandi betur?

Á fallanda fæti

Biskupshúsin halda hvorki vatni né vindum, moldargólfin eru ýmist á floti eða ein íshella. Gluggarnir svo litlir að dagsbirtan nær naumast inn, náttmyrkrið aftur á móti þeim mun greiðar. Annar af tveimur skólum landsins var í Skálholti og þangað sóttu piltar víðsvegar að af landinu, 10‐20 námssveinar hverju sinni.
Greinargerð Bjarna Jónssonar skólameistara frá árinu 1771 talar sínu máli:
“Herbergi kennaranna við skólann í Skálholti eru næsta óhagkvæm, óviðfeldin og ófullnægjandi. Aðeins eitt herbergi er ætlað hvorum þeirra og það mjög lítið. Herbergi þessi eru uppi yfir kennslustofunni og sífelldur kliður og samtal skólasveina sem heyrist þaðan að neðan og ekki er auðið að koma í veg fyrir, tefur og truflar kennarana svo að þeir geta hvorki skrifað, lesið né hugsað það sem þeir þurfa. Svo þröng eru þessi herbergi að þar verður mjög lítið rúm fyrir húsgögn. Svo köld eru þau í vetarhörkunum að þau eru hvít af hélu og snjó og er kennurunum með því varnað að iðka vísindi sín og eiga á hættu að missa heilsuna. Svo rakasöm eru þau að kennarar bíða árlega mikið tjón á bókum og fatnaði sem þeir neyðast til að hafa hjá sér. Og svo er dragsúgurinn mikill og menn haldast naumast við inni þar...”
Getur verið að Bjarni hafi verið að ýkja til að ná betur eyrum stjórnvalda úti í Kaupmannahöfn? Flísar úr ofnum koma í ljós við uppgröft, m.a. forkunnarmikill ónn í skólastofunni og leirflísaofn í húsakynnum biskups. Fleira gefur vísbendingu um nokkur lífsgæði: kínverskt postulín trillar upp úr moldinni, silfurbúin hnífapör og slegin mynt.
Námssveinar hafa vísast komið frá hinum efnaðri heimilum á landinu, en það væri synd að segja að mulið hafi verið undir þá þegar til skólans kom. Þrír til fjórir þurftu að deila sama rúmi í óupphituðum svefnskála. Og fæði var bæði ónógt og ólystugt. Uppúr sýður árið 1771 þegar finnst dauð mús í skyrinu. Það kemur til uppreisnar á staðnum, hávaðinn í matsalnum er ærandi þegar þeir berja með hnífapörum í diskana. Eins og raunin er um æskulýð allra tíma ólguðu þeir af hormónum og fjöri sem fékk útrás í árlegum leiklistarviðburði: Herranótt. Þar gafst tækifæri til að gera grín að veraldlegum sem geistlegum yfirvöldum og í uppdrætti af staðnum frá 18. öld er í einu húsanna merkt fyrir „teatrum”.
Vagga leiklistar á Íslandi, af henni getur Skálholt státað, auk annars.

Verði ljós!

Jólin eru gjarnan kölluð „hátíð ljóssins” þótt erfiðlega gangi að toppa þann ljósagang sem nú er fastur liður í tímanum. Öðru gegndi á öldum áður þegar baráttan við myrkrið gat virst næsta vonlaus, að minnsta kosti í svartasta skammdeginu. En þeirri áskorun tóku skólasveinar í Skálholti og höfðu gjarnan fyrir sið á sjálfa jólanóttina að kveikja á öllum þeim kertum og kertisstubbum sem þeir höfðu náð að viða að sér um veturinn. Finni biskupi Jónssyni blöskrar þetta háttalag og ber við eldhættu, „en hve mikið mark piltar tóku á áminning okkar, sýndu þeir best síðastliðna jólanótt, er þeir, að því er menn segja, kveiktu á yfir 700 - aðrir segja 900 - kertastubbum í skólanum, en stubbana klístruðu þeir á borð án ljósastiku og annarrar hæfilegrar varúðar, og létu þau loga þar.”
Hvílík innsetning! Skyldi þeim ekki hafa verið innanbrjósts svipað og litlu stúlkunni með eldspýturnar þegar hún kveikti í öllum stokknum og sýndist sjálft himnaríki stíga niður í húsasundið?