Þingvellir og þinghald til forna

Á Íslandi eru víða mannvirkjaleifar sem virðast tengjast þinghaldi. Markmið rannsóknarverkefnisins Þinghald til forna
var að rannsaka minjar um þinghald á Íslandi, aldur þeirra og ástand, athuga skipulag þingstaða, staðsetningu og þróun.

Fornleifarannsókn á Þingvöllum

Árin 2002-2004 voru gerðar rannsóknir á Þingvöllum við Öxará. Í ljós komu m.a. vel varðveittar mannvistarleifar á Biskupshólum.
Hluti þeirra var mjög forn eða allt frá upphafi þinghalds. Óvíst er um hlutverk þeirra, en þær gætu verið búðaleifar. Engir gripir eða önnur ummerki fundust er gefa til kynna að þar hafi staðið útihús eða bær.

Vorþingstaðir rannsakaðir

Auk alþingis, sem haldið var á Þingvöllum á hverju sumri, voru haldin þing í héruðum bæði vor og haust.  Á  vorþingi var þingað um innanhéraðsmál og alþingi undirbúið,  en á haustþingi voru nýjar lagasetningar kynntar.

Gerðar voru athuganir á vorþingstöðunum Þingeyrum og Krakalæk og grafið í meinta búðartóft í Þingey í Skjálfandafljóti
sem og í garðlög sem girða af þingstaðinn.  Tóftin er úr torfi og reyndist eldri en gjóskulag frá 1300.  Í henni fundust allmargar stoðarholur, en ekkert gólflag, bein eða gripir.  Það bendir til þess að þar hafi ekki verið búið að staðaldri.

Leikhús þjóðarinnar

Ef óviðbúinn væri spurður að því af hverju fornmenn völdu Bláskógaheiðina fyrir samkomustað þjóðarinnar myndi sá hinn sami ugglaust svara: af því hér er stórbrotnasti staðurinn á öllu landinu og þótt víðar væri leitað með endilöngum gjám og hamraveggjum og fjallakransinum og vatnaspeglinum og hraunmosanum og bjarkarilminum og...

En svo er ástæðan sem Ari fróði gefur nánast tilviljun: staðurinn var á lausu af því eigandinn hafði drepið þræl!
 Leiksvið er líking sem hæfir Þingvöllum. Leiktjöldin eru þarna ennþá og eftirminnilegustu replikkurnar úr liðnum sýningum eins og hanga enn í loftinu (þeir sem hafa lesið Njálu eru með persónur og leikendur stöðugt fyrir augunum og orðaskipti í ósýnilegri hljóðleiðsögn).
 En það er með þetta leikhús eins og önnur, að hér hefur mannlegt athæfi í senn náð hæstum hæðum og sokkið dýpst. Alla Þjóðveldisöldina létu lögin nægja að dæma menn í útlegð, en báru ekki við að framfylgja dómum, hvað þá að beita menn líkamlegum refsingum. Það er ekki fyrr en hér tekur gildi erlendur lagabókstafur í lok 13. aldar að gert er ráð fyrir líkamsmeiðingum og aftökum. Sem þó fara ekki fyrir alvöru í gang fyrr en að loknum Siðaskiptum á sextándu öld.

En þá er manniðan horfin af völlunum, eftir standa aðeins fáeinir embættismenn. Þær einu konur sem koma við sögu eru nokkrar betlikerlingar og svo þær sem troðið er í sekk og drekkt í hylnum sem af því hefur dregið nafn og æ síðan reynir að þvo hendur sínar eins og lafði Makbeð af sínum glæpum.

 Það er ekki fyrr en á 19. og 20. öld að vellirnir fyllast aftur af glöðu mannfólki sem fagnar 1000 ára afmæli Íslandsbyggðar árið 1874, 1000 ára afmæli Alþingis 1930, lýðveldinu 1944, 1100 ára byggð 1974, fimmtugsafmæli lýðveldisins 1994 og 1000 ára kristni árið 2000. Og við erum strax farin að hlakka til 100 ára afmælis lýðveldisins árið 2044.

En Þingvellir eru ekki bara þingstaður, í  Bláskógaheiðinni hefur verið búið frá því á söguöld og þar til á þriðja áratug síðustu aldar þegar lög um friðun Þingvalla frá 7. maí 1928 tóku gildi. Hvað tilheyrir þingi og hvað búskap? Rannsóknir sem hófust árið 2002 benda til að enn sé tíðinda að vænta og Þingvellir eigi eftir að ljúka upp fleiri hirslum en menn óraði fyrir.

Maður er manns gaman

Eitt það frumlegasta við landnám Íslands og fyrstu byggð var að hér skyldi hafa orðið til þjóð sem gat lifað og starfað án framkvæmdavalds, konungs eða hers. Allt og sumt sem hún hafði var safn af lögum, leikreglur sem tilgreindu hvernig fólk ætti að hegða sér - allt frá framtali til skatts til viðurlaga við því að kyssa gifta konu!

 „Öllum ber að þekkja lögin” er óskrifuð regla allra samfélaga, það dugir ekki sem afsökun að viðkomandi hafi verið ókunnugt um lagabókstafinn. En hvernig fóru menn að fyrir tíma pósts og síma, fjölmiðla og samgöngukerfis, já, fyrir daga ritmáls!
Hér hafa héraðsþingin leikið stórt hlutverk. Þau dreifðust um landið þrettán að tölu. Þar komu menn saman vor og haust, mál voru kærð og dómar dæmdir á vorþingum, en á haustþingum fréttu menn af ákvörðunum Alþingis fyrr um sumarið.

En síðast en ekki síst voru héraðsþingin mót þar sem almenningur kom saman, sýndi sig og sá aðra. Eða eins og segir í Grettissögu um vorþing í Hegranesi: „Sátu menn þar lengi ... bæði yfir málum og gleði, því að þá var margt gleðimanna í héruðum.”

Einn af þeim sem sótti fyrrnefnt þing var sjálfur útlaginn Grettir Ásmundarson. Svo hart keyrður var hann orðinn af félagsþörf í fásinninu úti í Drangey að hann var reiðubúinn að hætta lífi sínu með því að blanda geði við andstæðinga sína, að vísu dulbúinn og undir dulnefni. Þangað til karlpeningurinn tók til við að glíma, þá stóðst hann ekki frýjun og blandaði sér í leikinn, en afhjúpaði sig að sjálfsögðu um leið, sterkasti maður landsins.

 Samfundir og fagnaðarfundir skilja eftir sig fá varanleg ummerki og þingstaðirnir sem liðu undir lok með Þjóðveldinu hafa ýmist borist burt með vindum, sokkið í svörð eða runnið saman við þúfur í landslaginu. En brekkan þar sem Grettir sat og virti fyrir sér mannlífið er til staðar enn, örskammt frá hringveginum þar sem þjóðin brunar grunlaus hjá.