Forvarsla jarðfundinna gripa

Úr sýningarriti Endurfunda

Þjóðminjasafni Íslands ber skv. Þjóðminjalögum, nr. 107/2001, gr. 18, að varðveita alla jarðfundna forngripi. Sérfræðingar safnsins hafa að mestu leyti annast forvörslu þeirra gripa sem fundust við rannsóknir og styrktar voru með fjárframlögum úr Kristnihátíðarsjóði á árunum 2001-2005. Þetta er umfangsmesta forvörsluverkefni jarðfundinna gripa á safninu til þessa en um 7000 þeirra hafa verið meðhöndlaðir þar. Bætt var við mannafla vegna verkefnisins og tækjakostur endurnýjaður. Forngripageymsla safnsins var endurskipulögð og geymslurými tvöfaldað, þannig að hægt væri að taka við þeim gripum sem fundust við rannsóknirnar. Markmið þessarar greinar er að veita innsýn í forngripaforvörslu og gefa nokkur dæmi um það hvernig gripum er bjargað frá skemmdum.

Forvarsla á rannsóknarstað

Forvarsla miðar að því að tryggja varðveislu þeirra gripa sem grafnir eru úr jörðu. Með réttri meðhöndlun er unnt að varðveita þá til framtíðar við nýjar aðstæður og er hlutverk forvarða að leysa það verk með styrkjandi og fyrirbyggjandi aðgerðum. Gripir, sem koma í ljós við fornleifarannsóknir, hafa oftast legið í jarðvegi eða vatni öldum saman. Því er eðlilegt að breytingar verði á þeim, m.a. vegna örvera í jarðvegi og efnaferla. Samsetning jarðvegs, lega í jörðu auk veðurfars hafa áhrif á varðveislu gripanna og jafnvel meiri áhrif en aldur þeirra. Til dæmis eru gripir sem fundust í Reykholti í Borgarfirði mun ver á sig komnir, en þeir sem komu upp að Hólum í Hjaltadal. Ein líklegasta skýringin er að í Reykholti er hátt hlutfall brennisteinsefna í jarðvegi. Eftir langan tíma í jörðu kemst þó á ákveðið jafnvægi og rýrnunarferlið hægir á sér. Þegar gripirnir komast aftur í snertingu við andrúmsloftið hefst efnaferli á ný og geta þeir þá skemmst á mjög stuttum tíma. Sjaldnast er hægt að forverja gripina um leið og þeir koma úr jörðu en varðveisluferlið hefst samt um leið og þeir finnast. Samstarf milli fornleifafræðinga og forvarða er lykilatriði í þessu efni. Fornleifafræðingar ákveða á rannsóknarstað hvað á að varðveita og þurfa síðan að ganga frá gripunum þannig að hægt sé að stöðva rýrnun og eyðingu þar til þeir fara í forvörslu.

Á Íslandi er algengt að fornleifafræðingar, sem vinna á vettvangi, komi frá ýmsum löndum og hafi mismunandi bakgrunn og reynslu. Kristnihátíðarsjóðsverkefnin eru engin undantekning. Forverðir Þjóðminjasafnsins hafa meðal annars farið á Skriðuklaustur og að Hólum við upphaf vettvangsvinnu til að leiðbeina starfsfólki og samræma meðhöndlun gripa, auk þess sem þeir hafa látið í té aðgengilegt fræðsluefni. Forvörslumeðferð er mismunandi eftir því úr hvaða efni gripir eru gerðir og við hvaða aðstæður þeir hafa geymst í jörðu. Áhersla er lögð á að halda gripum úr ólífrænum efnum einangruðum í þurru umhverfi því annars er hætta á tæringu. Hins vegar þarf að halda gripum úr lífrænum efnum við svipað rakastig og þeir fundust við, til að koma í veg fyrir að þeir verpist eða skorpni. Með því að geyma slíka gripi í kæli er hægt að komast hjá því að nota rotvarnarefni, sem geta haft áhrif á síðari meðhöndlun. Þegar gripir finnast t.d. í saltvatni eða
ís er mikilvægt að halda þeim áfram við sömu aðstæður þar til þeir eru teknir til meðferðar.

Nokkrir gripir úr þeim rannsóknum sem hér er fjallað um voru mjög viðkvæmir þegar þeir fundust. Því voru þeir teknir upp með jarðvegsköggli og látnir vera í honum þangað til forvarslan hófst. Til bráðabirgða var stundum gripið til þess ráðs að frysta gripi tímabundið til að koma í veg fyrir að þeir eyðilegðust.

 

Forvarsla forngripa á Þjóðminjasafni Íslands

Forvarsla forngripa er sérgrein innan forvörslu. Forverðir Þjóðminjasafns vinna samkvæmt alþjóðlegum siðareglum ICOM. Í þessu verkefni hafa fornleifaforverðir skipt með sér verkum. Einn þeirra annaðist hluti úr ólífrænum efnum (s.s. málmi, steini og gleri) og annar vann með hluti úr lífrænum efnum (s.s. timbri, leðri og beini). Textílforvörður safnsins meðhöndlaði marga af textílunum og í sumum tilfellum var nauðsynlegt að leita út fyrir safnið til forvarða með sérþekkingu.

 

Móttaka gripa í forvörslu

Þegar tekið er við gripum til forvörslu fylgja þeim fundaskrár þar sem fram kemur hvaðan þeir eru, heiti þeirra og efnasamsetning. Góð skráning er lykilatriði í því að öðlast yfirsýn yfir hinn gífurlega fjölda gripa.

Val á efnum

Öll efni, sem notuð eru við forvörslu, eiga að hafa sem minnst áhrif á þá gripi sem eru forvarðir. Einnig er leitast við að nota efni, sem hægt er að fjarlægja aftur síðar, ef nauðsyn þykir. Stundum er þó vikið frá þeirri reglu vegna slæms ástands gripa. Ef taka á sýni úr gripum til rannsóknar er það gert áður en forvarsla hefst, þar sem aukaefni geta skekkt rannsóknarniðurstöður. Umbúðir, sem notaðar eru til langtímavarðveislu, eru einnig valdar með tilliti til þess að þær gefi ekki frá sér óæskileg efni sem gætu haft áhrif á gripina eða flýtt fyrir skemmdum.

Val á meðferð

Líkt og í læknisfræði er forvörslumeðferð „einstaklingsbundin“ þannig að hún er ekki ákveðin fyrr en gripurinn hefur verið skoðaður. Meðferðin er ekki heldur kerfisbundin því tveir svipaðir gripir geta verið misjafnlega á sig komnir. Samt sem áður er stundum hægt að meðhöndla marga gripi í einu þegar þeir eru frá sama svæði og úr sama efni. T.d. hafa allir stafir úr sömu tunnu verið meðhöndlaðar á
sama hátt.

 

Heimildaskráning

Hlutirnir eru ljósmyndaðir fyrir og eftir meðhöndlun. Ef nýjar upplýsingar koma fram eru teknar myndir af þeim sérstaklega. Þannig getur t.d. komið í ljós að hlutur, sem álitinn var úr leðri, er í raun textíll. Undir tærðu yfirborði málmhluta getur leynst munstur og við hreinsun á viðarleifum getur komið í ljós útskurður. Í jarðvegi sem fylgdi gripunum í forvörslu geta einnig leynst viðarkol eða glerbrot, sem ekki var unnt að sjá fyrir. Ljósmyndir og skýrslur um meðhöndlun er skráð í sérstakan gagnagrunn en mikilvægt er að næsta kynslóð forvarða og fornleifafræðinga eigi greiðan aðgang að öllum upplýsingum um viðkomandi gripi. Að lokum fá fornleifafræðingar niðurstöður sem bætast við þeirra rannsóknargögn.

 

Forvarslan

Til að skilja í hverju forvarsla felst er mikilvægt að gera sér grein fyrir að annars vegar er um að ræða varðveislu á því efni, sem hluturinn er gerður úr, og hins vegar á hlutnum sjálfum t.d. form, handverk eða iðnaður. Því er nauðsynlegt að þekkja vel eiginleika efnanna sem gripirnir eru búnir til úr.

Viður

Viðarfrumur eru úr sellulósa og tréni (lignin). Þegar viður hefur legið lengi í jörðu minnkar styrkur hans því sellulósinn brotnar niður, þannig að einungis frumuveggir úr tréni verða eftir. Stundum fyllast frumurnar af vatni sem kemur í veg fyrir að viðurinn falli saman. Því er mikilvægt að halda rakastigi gripanna stöðugu, annars er hætta á að þeir verpist. Að lokinni ljósmyndun eru viðargripirnir þvegnir varlega. Síðan er hverjum hlut komið fyrir í netpoka ásamt númeri og hann lagður í efnaupplausn. Þessu næst er hluturinn frystur og síðan frostþurrkaður. Með þessari aðferð helst form þeirra nánast óbreytt. Að lokum er yfirborð gripanna hreinsað og loks er þeim pakkað og gengið frá þeim.
Stærð frostþurrkunartækis Þjóðminjasafnsins takmarkar hve stóra hluti hægt er að frostþurrka og því hafa einstakir hlutir, t.d. heilar kistufjalir, ekki verið frostþurrkaðir, heldur látnir liggja lengi í sterkri upplausn. Síðan voru þeir látnir þorna hægt undir eftirliti.

 

Textíll

Textílleifar eru ýmist úr trefjum úr dýraríkinu (s.s. ull eða silki) eða úr plönturíkinu (s.s. bómull eða hör). Hér á landi voru ullarefni algengust og voru flíkur ýmist gerðar úr ofnu vaðmáli eða prjónaðar. Flestar textílleifar, sem grafnar eru úr jörðu á Íslandi, eru afar slitróttar. Textílar eru mjög viðkvæmir þegar þeir komast í snertingu við andrúmsloft. Þræðirnir hafa misst fyrri styrk og oft heldur jarðvegurinn trefjunum saman eins og dæmi er um, t.d. frá Kirkjubæjarklaustri. Eingöngu er notað hreint kalt vatn til að hreinsa textíla en engin sápa. Oft koma í ljós saumar og þéttleiki vefnaðarins. Í öðrum tilfellum hefur jafnvel komið í ljós að búturinn hafi verið munstraður. Bútarnir eru látnir þorna á sléttu undirlagi. Að því loknu er gengið frá þeim.

 

Skinn

Skinn sem finnst við fornleifauppgrefti er oftast unnið skinn, þ.e. leður. Ef leður, sem hefur legið lengi í jörðu, þornar án þess að fá meðhöndlun breytist yfirborð þess, sem veldur því að trefjar dragast saman eins og þegar um trégripi er að ræða. Við það skorpnar og harðnar leðrið og erfitt getur reynst að ná því aftur í fyrra form.
Á Gásum fannst heillegur skór. Byrjað var á því að hreinsa skóinn og komu þá í ljós saumför, sem ekki sáust fyrir hreinsun. Honum var komið fyrirí netpoka og hann lagður í PEG400 efnaupplausn. Þar sem leður er þunnt efni, mettast það á mun skemmri tíma heldur en trégripir. Að því loknu var skórinn frystur, hann frostþurrkaður og gengið frá honum á sama hátt og gripum úr tré.

Bein og horn

Uppgröftur á kirkjugörðum voru mikilvægur hluti þeirra rannsókna sem styrktar voru af Kristnihátíðarsjóði og við þær fannst fjöldi fornra mannabeina. Stefna Þjóðminjasafnsins hefur verið sú að meðhöndla mannabeinaleifar og dýrabein sem minnst og láta þau þorna undir eftirliti. Það skerðir síður möguleika á ýmsum greiningum og rannsóknum á gripunum síðar meir.Bein eru byggð upp úr ólífrænum efnum (aðallega kalsíum-fosfat) og lífrænum efnasamböndum (aðallega kollagen). Útlit og eiginleikar beina ráðast af hlutfallinu á milli þessara efna.10 Uppbyggingin gerir það að verkum að ekki er hægt að notast og gripurinn að lokum látinn þorna hægt. Einstöku sinnum þarf að styrkja sérstaklega bein eða efni sem eru áföst þeim. Sama aðferð er notuð við gripi úr horni.

 

Gler

Meginefnið við framleiðslu á gleri er sandur (kísilsýringur SiO2) en sandur sem hentar til glergerðar finnst ekki á Íslandi. Önnur efni eru kalksteinn og natrín eða kalín ásamt nokkrum snefilefnum. Eyðingarferli glers sést vel á broti úr gluggagleri frá Skriðuklaustri. Brotið hefur tærst þegar vatn skolaði út ofangreindum efnum af yfirborðinu. Glufur hafa þá myndast í glerið sem hleypa inn meira vatni og valda enn frekari útskolun efna sem höfðu áhrif á sýrustig umhverfis brotið í jörðinni. Gler sem framleitt er með natríumkarbónati er að jafnaði stöðugra vegna þess að kalíumjónir skilja eftir sig stærri glufur í kísiluppbyggingu glersins. Næst brotnaði kísillinn niður sem olli því að yfirborð glersins byrjaði að flagna. Þessar marglitu örþunnu flögur eru sýnilegar á yfirborði og losna af við snertingu. Brotinu var haldið blautu þar til meðhöndlun hófst, því eiginleikar vatnsins gera það að verkum að flagnað yfirborðið helst á sínum stað. Síðan var hægt að
meðhöndla það með styrkjandi efni sem festi yfirborðið niður.

Málmar

Málmgripir sem grafast í jörðu skemmast yfirleitt mjög fljótt í flestum tegundum jarðvegs, hvort sem þeir eru úr innfluttu efni eða úr íslenskum mýrarrauða. Tæring á sér stað þegar bæði súrefni og vatn eru til staðar. Ef málmgripur er tekinn úr öðrum hvorum þessara umhverfisþátta eða báðum stöðvast eyðingarferlið. Ryð er venjulega hart viðkomu. Best er að hreinsa það með sandblæstri sem fjarlægir
smám saman ryðmyndunina. Það getur tekið margar klukkustundir að hreinsa einn grip og því er algengt að hreinsa aðeins lítið svæði í rannsóknarskyni sem gerir fornleifafræðingum kleift að sjá útlit gripsins. Aðrir málmar eru mýkri en járn. Tæringu á þeim má fjarlægja undir smásjá með beittum skurðarhnífum, trépinnum og viðlíka verkfærum. Kopargripir eru meðhöndlaðir með ryðhemli (BTA)og verndandi lakki sem borið er á þá eftir hreinsun. Flestir aðrir málmar, s.s. gull, silfur og blý, eru hreinsaðir á sama hátt og með venjulegu vatni á bómullarpinnum. Allir málmar eru varðveittir í þurru og stöðugu umhverfi.

                                                                                              

Forngripir úr járni eru oft þaktir þykku ryðlagi og stundum er ómögulegt að gera sér grein fyrir upphaflegum útlínum þeirra. Dæmi um þetta er járnhlutur frá Reykholti, sem ekki er vitað til hvers var notaður. Þess vegna var tekin röntgenmynd af honum sem afhjúpaði formið og gaf ýmsar aðrar upplýsingar um gerð og ástand. Leifar af tinhúð og ferningslaga hnoðplötur úr kopar komu í ljós. Ákvörðun um meðhöndlun gripsins byggði á þessum upplýsingum. Í samráði við verkefnisstjóra rannsóknarinnar var ákveðið að gripurinn ætti að fá frekari meðferð. Hann var fyrst skoðaður undir víðsjá til að greina ummerki eins og för eftir verkfæri eða notkun hlutarins. Þar sem gripurinn er gerður úr járni og kopar mátti vænta þess að finna leifar af lífrænu efni varðveitt í ryðinu. Er engar slíkar leifar fundust var hluturinn fyrst hreinsaður undir víðsjá og síðan með sandblæstri.

 

Brenndur leir

Leirker eru búin til úr leir sem í er blandað efni sem hægir á samdrætti hans í brennsluofnum. Efni þetta getur verið lífrænt, s.s. hálmur, eða ólífrænt, s.s. sandur eða mulin leirker. Hlutfall steinefna í leirnum er mikilvægt við framleiðslu leirmuna. Við brennslu tekur leirinn að bráðna og umbreytast í glerkennt efni. Þegar hitastigið hækkar bráðna steinefnin og flæða í holur í leirnum. Því minna sem leirinn er brenndur þeim mun gljúpara verður leirkerið. Jarðleir er brenndur við um 1000°C og er gljúpur, en postulín við allt að 1400°C og er þétt. Glerjungur eða vatnsheld kvoða er venjulega borið á gljúpan leir í lok brennslu eða hann tvíbrenndur. Möguleikar á varðveislu leiríláta í jörðu eru háðir hitastiginu sem notað var við brennslu þeirra. Innihald leirkersins og ástand jarðvegsins hefur einnig áhrif. Leirker sem hafa hlotið lélega brennslu eða innihalda lífræn efni varðveitast verr og eru stundum ekki sterkari en jarðvegurinn sem þau finnast í. Öll hreyfing í jarðvegi slítur yfirborði þeirra og getur valdið sprungum sem plönturætur þrengja sér inn í og stækka sprungurnar. Hátt sýrustig jarðvegs hefur áhrif á leirker og veikir þau þannig að jafnvel leirker sem var brennt við hátt hitastig verður aftur að leir í basískum jarðvegi. Þegar gripurinn kemur upp úr jörðu og þornar hratt geta saltkristallar myndast. Ef þeir verða nógu stórir myndast þrýstingur sem er nægilegur til að eyðileggja yfirborðið. Leirker sem finnst í söltum jarðvegi, eða í sjó, verður fyrst að leggja tímabundið í ferskt vatn til að hreinsa úr því saltið. Yfirleitt finnast aðeins smábrot úr leirmunum. Ef heillegir gripir finnast eru þeir yfirleitt ekki límdir saman né endurgerðir þar sem slíkt er mjög tímafrek vinna. Það er einungis gert ef þörf er á því í rannsóknarskyni eða til sýningar eins og fyrir styttuna af heilagri Barböru. Þá er notað lím, sem auðvelt er að fjarlægja aftur án þess að gripurinn skaðist. Annars eru brotin einfaldlega hreinsuð og merkt áður en þau eru sett í geymslu.

 

 Samsettir gripir

Erfitt getur verið að meðhöndla gripi, sem eru úr tveimur eða fleiri mismunandi efnum, t.d. hnífa, þar sem skaftið er úr tré eða beini en blaðið úr járni. Fjöl úr líkkistu sem fannst í Reykholti er gott dæmi um flókna forvörslu. Á henni er fíngert útskorið koparskraut, sem sjaldgæft er að finna. Hægt var að forverja þennan grip í heilu lagi, með því að tryggja að koparinn héldist á sínum stað. Einstök brot úr koparnum höfðu þó losnað frá og voru þau meðhöndluð sérstaklega. Fleiri gripir fengu svipaða meðferð eins og leifar af bókarkápu úr málmi, leðri og tré frá Skriðuklaustri og kertastjaki frá Reykholti.

 

Steinn

Brýni og baksturshellur fundust við flestar þær rannsóknir sem hér er fjallað um. Slíkir gripir voru að jafnaði fluttir inn frá Norðurlöndum eða Bretlandi. Óvarinn steinn veðrast á löngum tíma á ýmsan hátt. Vindur og sandur sverfur yfirborðið. Mosi og skófir framleiða efni sem vinnur á yfirborði steinsins. Hitasveiflur milli frosts og þýðu geta einnig sprengt sundur steina. Saltkristall sem myndast inni í steini gerir slíkt hið sama. Plönturætur geta auðveldlega brotið steininn upp á löngum tíma. Ummerki um alla þessa þætti má sjá á gripum úr steini. Til að stöðva eyðinguna nægir yfirleitt að fjarlægja jarðveg af gripnum og halda honum þurrum. Viðkvæmir steinar gætu þarfnast styrkingar.

 

Geymt til framtíðar

Eftir meðhöndlun var gengið frá gripunum í viðeigandi umbúðir sem henta til langtímavarðveislu. Miklar endurbætur voru jafnframt gerðar á forngripageymslu Þjóðminjasafns Íslands til þess að gera gripina sem aðgengilegasta. Í geymsluskrá er hægt að sjá hvar hver hlutur er niðurkominn. Hver kassi er merktur með staðarheiti, uppgraftarári og innihaldi. Einnig hafa margir gripir verið skráðir í gagnagrunninn Sarp.

Mikil vinna er enn eftir við úrvinnslu gagna en forvarsla þessara gripa hefur orðið til þess að meira hefur varðveist en annars hefði orðið. Verkefnið hefur eflt samvinnu á milli Þjóðminjasafns Íslands og fornleifafræðinga. Vonandi verður framhald á því samstarfi þó svo að Kristnihátíðarsjóður hafi lokið hlutverki sínu.