Jólamatur

Jólahátíðin hefur löngum verið mikil matarhátíð þar sem menn belgja sig út af góðum mat og hefur kjötneysla verið sérstaklega áberandi hér á landi á þessum árstíma. Í seinni tíð hefur það reyndar þróast svo að það er ekki aðeins um hátíðina sjálfa sem mikið er borðað heldur byrjar átið jafnvel strax á aðventunni. Þá fer fólk að leggja leið sína á jólahlaðborð þar sem hægt er að borða nægju sína af alls kyns dýrindis krásum. Margir taka einnig upp á því að baka margar sortir af smákökum fyrir jólin og skera jafnvel út laufabrauð. Á mörgum heimilum er nartað í jólabaksturinn á aðventunni þó að sumir vilji sjálfsagt geyma krásirnar til jólanna. Hér áður fyrr voru síðustu vikurnar fyrir jól kallaðar jólafasta vegna þess að í kaþólskum sið var fastað á þessum tíma og kjöt ekki borðað. Þetta orðalag hélst lengi fram eftir öldum þó að ekki væri lengur fastað í eiginlegum skilningi þess orðs. Í dag á þetta orð þó tæpast við þar sem aðventunni fylgir yfirleitt meira át en gengur og gerist. Það er samt áhugavert að sjá að einn er sá siður sem tíðkast hér á landi sem gæti flokkast sem nokkurs konar leifar af þessari kaþólsku föstuhefð og það er að á Þorláksmessu, þann 23. desember, er það siður margra að borða svokallaða Þorláksmessuskötu.

Löng hefð er fyrir því hér á landi að vel sé gert við menn í mat og drykk um jólin. Heimildir eru til sem benda til þess að á þjóðveldisöld hafi það þótt brýnasta nauðsyn að menn fengju nýtt kjöt um jólin. Lengi fram eftir öldum slátruðu þeir bændur sem efni höfðu á vænni kind fyrir jólin svo heimilisfólkið gæti fengið nýslátrað kjöt í jólamatinn. Hins vegar fór þetta allt eftir efnahag bændanna og ekki gátu allir séð af heilli kind um jólaleytið. Þá var brugðið á það ráð að bjóða upp á næstbesta kostinn sem var reyktur matur á borð við hangikjöt sem síðar varð einn vinsælasti jólamatur landsins og mörgum þykir enn í dag ómissandi um jólin. Langt fram á 20. öldina var það einnig bara á jólunum að hægt var að fá ávexti þar sem þeir voru innfluttir og komu til landsins um jólaleytið. Enn eru margir sem minnast þess að hafa fengið epli eða appelsínur um jólin og þótt algert lostæti. Með árunum hafa málin þróast í þá átt að nú er hægt að nálgast nánast hvaða matartegund sem er á hvaða árstíma sem er og er því ekki nema eðlilegt að menn hafa það í jólamatinn sem þeim finnst best. Algengt hefur verið að rjúpur, hamborgarahryggur, lambalæri eða kalkúnn hafi verið á borðum landsmanna um jólin en ekki er til neinn tæmandi listi um það hvað Íslendingar borða um jólin þar sem úrvalið er svo mikið og smekkur manna misjafn

Laufabrauð

Í hugum margra er laufabrauðið eitt af séreinkennum íslensks jólahalds. Elsta heimild sem til er um laufabrauð á Íslandi er frá fyrri hluta 18. aldar þar sem laufabrauðinu er lýst sem sælgæti Íslendinga. Talið er að upprunalega hafi laufabrauðið aðallega verið á borðum þeirra sem meira máttu sín en hafi ekki komið á hátíðarborð almennings fyrr en á 19. öld. Erfitt gat verið að fá hráefni í brauðið, sérstaklega á tímum einokunarverslunarinnar, og var því brauð og annað kornmeti aðeins á borðum almennings til hátíðabrigða. Brugðið var á það ráð að baka örþunnt brauð fyrir jólin svo allir gætu fengið að smakka eins og segir í kvæðinu:

Það á að gefa börnum brauð að bíta í á jólunum,
kertaljós og klæðin rauð svo komist þau úr bólunum.

En hér mun líklega hafa verið átt við laufabrauðið. Til þess að auka við hátíðleikann við brauðátið voru skornar fallegar myndir út í laufabrauðið. Í lok 19. aldar var það þó aðallega á Norðurlandi sem laufabrauð var hátíðabrauð almennings og var það ekki fyrr en síðar að það breiddist um landið. Þar var einnig sá siður að fólk kom saman og skar út laufabrauð á aðventunni. Hér má lesa um eitt slíkt dæmi:

"Amma og afi eru bæði frá Ólafsfirði og fluttu til Reykjavíkur í stríðinu, siðurinn að skera út laufabrauð fylgdi þeim suður. Fyrstu árin skáru þau með hópi fólks frá Ólafsfirði en um 1960 fór amma að halda sitt eigið laufabrauð. Eftir því sem fjölskyldan stækkaði jókst verkaskipting og sérhæfing og nú er það þannig að systkini mömmu hittast snemma einn laugardag seint í nóvember og byrja að hnoða. Yfirleitt er hnoðað úr 10 – 12 kg af hveiti. Eftir því sem árin hafa liðið hefur meira smjöri verið bætt í degið. Deiginu er síðan skipt í hluta sem hverjum er pakkað inn í plastfilmu og geymt í ofni á lágum eða engum hita.

Þá bætist við fólk í að fletja, það erum við barnabörnin sem stöndum vaktina þar ásamt systkinunum. Það eru ákveðnir diskar notaðir til að skera eftir til að ná réttri stærð á kökurnar. Hver mætir með sitt kefli og sína svuntu og svo er keflið hennar ömmu fyllt með einhverju góðu sem fullorðnir fá að gæða sér á eftir þörfum. Kökurnar eru hafðar mjög þunnar og sléttar, markmiðið er að hægt sé að lesa í gegnum þær. Síðan er sérstakt burðarfólk sem tekur við flöttum kökum og kemur þeim í skurð. Þau taka sömuleiðis við skornum kökum og koma þeim í steikingu.

Skurðarfólkið er á öllum aldri, frá 2 ára og uppúr. Misjafnt er hversu mikinn metnað fólk leggur í skurðinn en sumir eru listamenn, tengdabörnin hennar ömmu hafa verið liðtæk í skurðinum og sýnt listræna hæfileika. Á skurðarborðinu er alltaf nóg af nammi og þar er kjaftað um allt milli himins og jarðar. Þetta er eina skiptið á árinu sem við hittumst öll nú orðið en það er alltaf jafn gaman.  Jólalög eru á fóninum, helst Ómar Ragnarsson og mikið stuð og ekkert hangs.

Úti í bílskúr eru síðan karlar að steikja, þeir tóku við þessu hlutverki einhverntíma á 8. áratugnum. Kökurnar eru hafðar frekar dökkar. Í allt eru skornar og steiktar milli 3 og 400 kökur.

Þetta er svoddann viðburður að tvisvar hafa fjölmiðlar fjallað um okkur, fyrst var það Sjónvarpið einhverntíma um 1980 og svo Stöð 2 sirka 1994. Við höfum færst milli staða, fyrst vorum við hjá ömmu og afa, síðan hjá einhverju systkinanna og nú er það eitt barnabarnanna sem býður fram húsnæði. Yfirleitt stendur laufabrauðið frá 10 – 18 og fólk kemur og fer allan tímann. Í allt eru það kannski 50 börn og fullorðnir sem taka þátt.

Amma Rósa sem hélt þessu öllu saman dó sumarið 2010 en við höldum áfram að hittast og skera laufabrauð og hugsa til hennar."

Frásögn: Ágústa Kristófersdóttir, 2010

Jólabakstur

Á fyrri hluta 20. aldar fór að bera á því að húsmæður bökuðu smákökur og tertur í stórum stíl fyrir jólin. Líkleg ástæða þess að jólabakstur varð svona vinsæll á þessum tíma er sjálfsagt sú að þá fyrst var hægt að nálgast ýmiss konar hráefni sem í baksturinn þurfti og bakarofnar voru orðnir almenn eign á heimilum. Allur bakstur varð þar með auðveldari og því tilvalið að baka alls kyns kökur og sætindi til að narta í um jólin. Í dag er enn mjög algengt að bakaðar séu margar sortir af smákökum um jólin á heimilum og finnst mörgum nauðsynlegt að baka kökurnar sjálfir þó að einnig sé hægt að nálgast þær úti í búð. Starfsmenn Þjóðminjasafnsins eru til að mynda mjög myndarlegir við að baka alls kyns smákökur og elda dýrindis mat fyrir jólin og hér má nálgast sérstakar jólauppskriftir þeirra. Gjörið þið svo vel!

Þorláksmessuskata

Þó að kaþólskur siður hafi verið afnuminn á Íslandi árið 1550 er enn að vissu leyti haldið upp á messu íslenska dýrlingsins Þorláks helga á messudegi hans þann 23. desember ár hvert. Í dag er það þó aðallega í tengslum við undirbúning jólanna sem menn minnast á Þorláksmessu og eru margir sem leggja það í vana sinn að skreyta jólatréð á Þorláksmessu eða gera síðustu jólagjafainnkaup sín. Einnig hefur sú hefð skapast hér á landi að borða kæsta skötu á Þorláksmessu. Það eru kannski ekki allir sem vita að í raun er þessi siður leifar frá kaþólskum tíma þar sem fastað var fram að jólum og ekki borðað kjöt. Þess vegna var borðaður fiskur, helst lélegur fiskur, daginn fyrir kjötveisluna miklu sem hófst þegar jólahátíðin gekk loks í garð. Siðurinn að borða skötu á Þorláksmessu barst til höfuðstaðarins frá Vestfjörðum um miðja 20. öld en það var aðallega á Vestfjörðum og við Breiðafjörð sem skatan veiddist. Hún þótti reyndar ekki mikið lostæti en þar sem haustvertíðinni lauk á Þorláksmessu var skötuát í hugum margra nátengt þessum degi og fór mönnum að finnast það nauðsynlegt að fá skötu daginn fyrir jól. 

Heimildir:
Árni Björnsson. Saga daganna. Mál og menning, Reykjavík 1993.
Árni Björnsson. Saga jólanna. Tindur, Ólafsfjörður 2006.
Hallgerður Gísladóttir. Íslensk matarhefð. Mál og menning, Reykjavík 1999.