Jólasiðir

Jól á Íslandi

Á Íslandi hefjast jólin kl. 18.00 á aðfangadag, þann 24. desember og stendur hátíðin fram að þrettánda, þann 6. janúar. Á norðurslóð eiga þau sér ævaforna sögu tengda vetrarsólhvörfum en ekki er vitað nákvæmlega hvenær jól voru haldin í heiðnum sið en sennilegt þykir að það hafi verið gert með fullu tungli í skammdeginu. Ekki vita menn heldur hvernig heiðin jól voru haldin, nema að þau voru „drukkin“ með matar- og ölveislum og buðu íslenskir höfðingjar oft fjölmenni til jóladrykkju.

Síðar féllu norræn jól saman við hina kristnu fæðingarhátíð frelsarans en um það leyti sem kristni barst til Íslands var hátíðin löngu komin í fastar skorður innan Rómarkirkjunnar. Vert er að geta þess að suður við Miðjarðarhaf hafði það sama gerst nokkuð fyrr en þar runnu heiðnar hátíðir einnig saman við kristnar. Þannig urðu aldagamlar skammdegishátíðir að hátíð frelsarans, þar sem ýmist fæðingu hans eða skírn var fagnað. Á 4. og 5. öld komst sú venja víðast á í hinum kristna heimi að minnast fæðingar frelsarans þann 25. desember en skírnarinnar og tilbeiðslu vitringanna þann 6. janúar, en til þessa má rekja hugmyndina um jóladagana þrettán.
Þótt jólahátíðin sjálf sé ekki nema þrettán dagar og hefjist stundvíslega klukkan 18.00 á aðfangadagskvöld má segja að undirbúningurinn fyrir jólin sé jafnmikilvægur mörgum og hátíðin sjálf. Svona hefur þetta verið um aldir en vikurnar á undan jólunum hafa löngum verið undirlagðar undir jólaundirbúning. Á Íslandi hafa þessar vikur fyrir jólahátíðina ýmist verið kallaðar jólafasta eða aðventa. Jólafasta vegna þess að í kaþólskum sið var fastað vikurnar fyrir jól og þá áttu menn að hvíla sig á öllu kjötáti. Orðið aðventa kemur hins vegar beint úr latínu þar sem orðið adventus merkir tilkoma en aðventan er hugsuð sem bæði andlegur og veraldlegur undirbúningstími fyrir fæðingarhátíð frelsarans. Aðventan, sem hefst fjórða sunnudag fyrir jól, er því sá tími sem notaður er til þess að gera allt tilbúið fyrir jólin. Reyndar er það orðið þannig í dag að margir byrja að undirbúa hátíðina löngu áður en aðventan hefst en á aðventunni er þó alltaf lögð lokahönd á undirbúninginn.

Í gamla sveitasamfélaginu var mikið kapp lagt á að ljúka við þau verk sem vinna þurfti á heimilinu fyrir jólin og fór þar mest fyrir tóvinnunni. Fyrir prjónles var hægt að fá úttekt hjá kaupmanninum og ef vörurnar áttu að fást fyrir jólin þurftu ullarvörurnar að sjálfsögðu að vera tilbúnar í tæka tíð. Þá þótti mikilvægt að heimilismenn væru sæmilegir til fara þegar jólahátíðin loks gekk í garð og ekki mátti neinn fara í jólaköttinn. Þeir sem voru duglegir við vinnuna fengu nýja spjör að launum frá húsbændum sínum og var því eins gott að halda vel á prjónunum.
Í dag hefur jólaundirbúningur landsmanna breyst nokkuð frá því sem áður var en síst fer hann minnkandi. Nú er margt sem nauðsynlegt þykir að klára áður en kirkjuklukkurnar hringja inn jólin. Það þarf að skrifa jólakort, kaupa jólagjafir, gera jólahreingerningu þar sem húsið er þrifið hátt og lágt, kaupa ný jólaföt á fjölskyldumeðlimina og þrettán dögum fyrir jól setja börnin skóinn sinn út í glugga í von um smáræði frá jólasveinunum. Þá þarf að kaupa jólatré, huga að jólamatnum, jólabakstrinum og jólaskreytingunum. Þegar hátíðin er loks gengin í garð og undirbúningi er lokið taka við hjá mörgum sæluríkir dagar hlaðnir jólaboðum og jólaskemmtunum.

Jólakort

Nú á dögum þykir mörgum það ómissandi liður í jólaundirbúningnum að senda vinum og vandamönnum sínum nær og fær jólakveður. Algengast er að send séu jólakort en þó hefur það færst í aukana með nútímatækni að sendar séu rafrænar jólakveðjur, tölvupóstar og smáskilaboð sérstaklega í tilefni jólanna. Frá árinu 1932 hefur Ríkisútvarpið sent út jóla- og nýárskveðjur sem upprunalega voru aðallega ætlaðar þeim sem fjarri voru heimahögum sínum, hvort sem það voru sjómenn á hafi úti eða fólk sem af einhverjum ástæðum gat ekki verið með fjölskyldum sínum um jólin. Eftir því sem árin liðu fór jólakveðjum Ríkisútvarpsins sífjölgandi og hefur það ekkert breyst í nútímanum. Það má helst sjá af því að á Þorláksmessu er ekkert annað á dagskrá Rásar 1 en jólakveðjur og fréttir og má af því draga þá ályktun að jólakveðjur Ríkisútvarpsins séu í hugum margra ómissandi þáttur í jólahaldinu.

Þrátt fyrir gríðarlega aukningu á jólakveðjum sem sendar eru út með aðstoð nýjustu tækni og vísinda virðist þó ekkert lát á sendingu jólakorta. Á hverju ári fyllast pósthúsin af jólakortum í desember og svo mikill er fjöldinn að fólk er jafnvel hvatt til þess að setja jólakortin snemma í póst til þess að vera viss um að þau komist á leiðarenda í tæka tíð. Elstu jólakveðju sem til er á Íslandi má finna í bréfi frá árinu 1667, sem Brynjólfur Sveinsson biskup ritaði, en þar segir: „Með ósk gleðilegra jóla, farsællegs nýja árs, og allra góðra heillastunda í Vors Herra nafni Amen.“ Það var þó ekki fyrr en miklu seinna að jólakortin eins og við þekkjum þau í dag komu til sögunnar. Fyrsta jólakortið sem kom á markað í heiminum, svo vitað sé, var gefið út í Englandi árið 1843 en það var þremur árum eftir að frímerkið var fundið upp. Það var þó ekki fyrr en í kringum 1890 að fyrstu jólakortin komu á markað hér á landi og voru þau yfirleitt dönsk eða þýsk, en þá höfðu jólakortin þegar breiðst hratt út um Evrópu og Norður-Ameríku. Uppúr aldamótunum 1900 fóru íslensk jólakort að birtast og fljólega varð mjög algengt að senda jólakort hér á landi og hefur það aukist jafnt og þétt í gegnum árin og er nú löngu orðinn fastur liður í jólaundirbúningnum.

Jólagjafir

Í dag eru jólin og jólagjafirnar tengd nánast órjúfanlegum böndum og í hugum margra eru jólagjafirnar með því mikilvægasta sem jólahátíðin hefur upp á að bjóða. Í desembermánuði fyllast verslanir og verslunarmiðstöðvar af fólki sem kaupir hverja jólagjöfina á fætur annarri og eru allir fjölmiðlar stútfullir af auglýsingum um tilvaldar jólagjafir. Jólagjafaflóðið virðist aukast með hverju árinu og þurfa verslunareigendur sannarlega ekki að kvarta yfir neinu á þessum árstíma. Þar sem jólagjafirnar skipa svo stóran sess í jólahaldinu nú á dögum er svolítið undarlegt til þess að hugsa að siðurinn að gefa jólagjafir er í raun og veru ekki svo gamall á Íslandi. Það var ekki fyrr en á seinni hluta 19. aldar að almenningur fór að gefa jólagjafir hér á landi. Hins vegar er gaman að minnast á það að siðurinn að gefa sumargjafir á sér mun lengri sögu hér á landi og eru til heimildir allt frá 16. öld um sumargjafir. 

Þess ber þó að geta að þó það hafi ekki tíðkast meðal almennings að gefa jólagjafir fyrr en á 19. öld þekktist það að kóngafólk og höfðingjar til forna, bæði hér á landi og erlendis, gáfu gjafir á jólum. Einnig hefur það tíðkast frá fornu fari að gefa fátækum matargjafir eða einhvern glaðning fyrir jólin og er það enn gert bæði hér á landi sem erlendis. Þá mætti einnig benda á að í gamla sveitasamfélaginu fengu flestir heimilismenn yfirleitt eina nýja flík og nýja sauðskinnsskó frá húsbændum sínum fyrir jólin. Það var þó ekki litið á þessar gjafir sem eiginlegar jólagjafir heldur frekar sem eins konar verðlaun fyrir vel unnin störf en fyrir jólin ríkti mikil vinnuharka þar sem ljúka þurfti við alla vinnu áður en jólahátíðin gekk í garð.

Það má kannski segja að fyrsti vísirinn að eiginlegum jólagjöfum hér á landi hafi verið þegar það fór að tíðkast snemma á 19. öld að gefa börnum, og stundum öllum á heimilinu, kerti á jólunum. Eitt af verkunum sem vinna þurfti fyrir jólin var að steypa tólgarkerti og voru slík kerti fremur dýr þannig að það var mikil hátíðarstund þegar börnin fengu sitt eigið kerti. Kertaljósið var einnig mun bjartara en ljós lýsislampanna sem notaðir voru hversdags og er auðvelt að ímynda sér hátíðlegt andrúmsloftið í baðstofunni á jólunum þegar allir höfðu kveikt á kertinu sínu. Eftir því sem leið á 19. öldina fóru jólagjafirnar smám saman að aukast og verða almennar. Þá fóru einnig að birtast sérstakar jólagjafaauglýsingar í blöðunum en sú elsta sem fundist hefur í íslensku blaði birtist í Þjóðólfi árið 1866 þar sem Nýja Testamentið er auglýst sem heppileg jólagjöf fyrir börn og ungmenni. Eftir því sem innflutningur á ýmiss konar varningi jókst fóru jólagjafirnar einnig að aukast og má segja að sá bolti sem fór að rúlla á seinni hluta 19. aldar sé enn á fullri ferð því lítið lát virðist vera á jólagjafainnkaupum fyrir jólin.

Jólahreingerning

Í dag gera flestir allsherjar jólahreingerningu fyrir jólin, þó það sé að sjálfsögðu misjafnt hversu rækileg mönnum þykir hún þurfa að vera. Sumir hreinsa alla skápa á heimilinu, þurrka af, þrífa húsgögn, þvo gardínur og dúka á meðan aðrir láta sér nægja að skipta á rúmum og hreinsa gólfin. Hvað svo sem mönnum finnst passlegt í þessum efnum vilja þó flestir að það sé hreint og fínt heima hjá þeim um jólin. Þegar heimilið hefur verið hreinsað hátt og lágt er síðan nauðsynlegt að fara í jólabaðið svo maður verði sjálfur hreinn og fínn áður en hægt er að skella sér í hreinu og fínu jólafötin. Jólahreingerningin er síður en svo ný af nálinni hér á landi og þótti það jafnmikilvægt hér áður að þrífa bæði híbýli, fatnað og kropp eins og nú þykir. Þó verður að hafa það í huga að þá hafði fólk ekki aðgang að öllum þeim hreinsiefnum og rennandi vatni sem við höfum nú og var hreingerningin því með nokkuð öðru sniði en nú gengur og gerist. Allan fatnað og rúmföt þurfti til að mynda að þvo í höndunum og var vaninn að gera það nokkrum dögum fyrir jól. Sá galli var hins vegar á því máli að margir áttu hvorki rúmföt né klæði til skiptanna og þurftu því að bíða í bælinu á meðan fötin og rúmfötin voru þvegin og þurrkuð. Menn biðu þá og vonuðu eftir þurrki, svokölluðum fátækraþerri, svo fötin yrðu fljótar þurr. Síðan þurfti að þrífa híbýlin og innanstokksmunina. Þá voru gólfin í bænum þvegin sem og allt tréverk. Trégólfin voru yfirleitt sandskúruð en moldargólf sópuð. Einnig þurfti að hreinsa öll matarílát og fægja hnífapör, sem og aðra málmhluti á heimilinu, en það var gert með ösku. Þegar því var lokið var svo kominn tími til að þrífa heimilismennina sjálfa og var þá sett heitt vatn, sem hitað var á hlóðunum, í bala og böðuðu heimilismenn sig ýmist í balanum eða þvoðu sér með einhvers konar þvottapoka hátt og lágt upp úr vatninu. Hafa ber þó í huga þegar fjallað er um jólahreingerningu á árum áður að sjálfsagt hefur það verið eins þá sem nú að misjafnt var eftir heimilum hversu rækilega bærinn var skrúbbaður og hversu vel menn þrifu kroppa sína.

Jólaföt

Eins og minnst var á í köflunum um jólaköttinn og um jólagjafir var það viðtekin venja í gamla sveitasamfélaginu að húsbændur gæfu heimilsfólki sínu nýja flík og nýja sauðskinnsskó fyrir jólin. Var þetta gert til þess að verðlauna heimilisfólkið fyrir dugnað en verkin sem vinna þurfti fyrir jólin voru mörg og einkenndust vikurnar fyrir jól oft af mikilli vinnuhörku. Talað var um að þeir sem ekki fengu nýja spjör fyrir jólin „færu í jólaköttinn“ en það vildi enginn eiga á hættu, sama hvort þar væri átt við að jólakötturinn æti þá eða æti frá þeim matinn. Mikið kapp var því lagt á að klára alla tóvinnu og prjóna nýjar flíkur á heimilisfólkið áður en jólahátíðin gekk í garð. Í dag er orðasambandið „að fara í jólaköttinn“ enn notað um þá sem ekki fá nýja flík fyrir jól eða í jólagjöf og þykir mörgum mikilvægt að vera í nýjum klæðum frá toppi til táar, yst sem innst og helst einnig með nýklippt hár á aðfangadagskvöld. Hins vegar hefur það breyst frá því sem áður var þegar allur fatnaður var unninn heima og fara nú flestir í næstu tískufataverslun til þess að kaupa nýju jólafötin og jólaskóna þegar jólin nálgast.

Skór úti í glugga

Aðfaranótt 12. desember er siður íslenskra barna að setja skó sinn út í glugga því þá er von á jólasveininum Stekkjarstaur til byggða. Í gluggakistunni fær skórinn að vera fram að jólum og vonast börnin eftir því að jólasveinarnir, sem koma hver á fætur öðrum til byggða síðustu næturnar fyrir jól, gefi þeim eitthvert smáræði í skóinn. Börnin þurfa þó að vinna fyrir þessum litlu smágjöfum og þurfa að vera stillt og prúð, annars eiga þau það á hættu að fá kartöflu í skóinn. Þó nú sé þessi siður í nokkuð föstum skorðum hér á landi hefur það ekki alltaf verið svo og í upphafi var mikill hringlandaháttur á því hversu marga daga fyrir jól gjafir kæmu í skó og hversu mikið væri sett í hvert skipti.

Ástæðan fyrir þessu misræmi er sjálfsagt sú að þegar siðurinn barst hingað til lands fyrst tíðkaðist hann aðeins innan mjög afmarkaðra hópa. Þeir sem kynntust siðnum fyrst hér á landi voru íslenskir sjómenn sem sigldu um Norðursjó en í Hollandi og á fleiri svæðum við Norðursjó tíðkaðist sá siður að börn settu skó sinn út í glugga aðfaranótt 6. desember, sem er messudagur heilags Nikulásar, verndara barna og sæfara í kaþólskum sið, og vonuðust eftir því að hann gæfi þeim eitthvert smáræði í skóinn. Íslensku sjómennirnir sem kynntust þessum sið fluttu hann með sér heim og tóku upp á því að innleiða siðinn meðal barna sinna og verður hans fyrst vart hér á landi í kringum 1930. Í byrjun breiddist siðurinn hins vegar hægt út og þekktist aðeins innan þröngra hópa. Um miðja öldina tók útbreiðslan svo loks við sér og fór þá að vera almennt meðal íslenskra barna að setja skóinn út í glugga.

Hér á landi var það þó ekki heilagur Nikulás sem gaf í skóinn heldur jólasveinarnir. Hins vegar var það lengi vel misjafnt eftir heimilum hvenær skórinn var fyrst settur út í glugga og byrjuðu sum börn strax þann 1. desember að vonast eftir gjöfum. Einnig var það mjög misjafnt eftir heimilum hversu mikið börnin fengu í skóinn og fengu börn af ríkari heimilum stundum fúlgur fjár í hvert skipti og virtust jólasveinarnir stundum gera helst til mikinn mannamun þegar þeir útdeildu gjöfunum. Í lok 7. áratugarins var ástandið orðið svo slæmt að leitað var ráða hjá þjóðháttasafni Þjóðminjasafnsins um hvernig væri hægt að bregðast við þessu ósamræmi og óhófi. Þá var tekið til þess bragðs að reka mikinn áróður í fjölmiðlum og í leikskólum gegn hvers kyns óhófi í þessum efnum. Smátt og smátt komst síðan sú regla á að þar sem jólasveinarnir eru þrettán talsins kemur ekkert í skóinn fyrr en þrettán dögum fyrir jól, þann 12. desember og ekki kemur nema smáræði í skóinn í hvert sinn.

Jólaboð og jólaskemmtanir

Á Íslandi hefjast jólin klukkan 18.00 á aðfangadagskvöld og þá þarf öllum undirbúningi að vera lokið. Margir byrja jólahátíðina á því að fara í messu en aðrir láta sér nægja að hefja jólaborðhaldið þegar kirkjuklukkurnar hafa hringt inn jólin. Hér á landi er venjan að nánustu fjölskyldur eyða aðfangadagskvöldi saman, borði dýrindismat og taki upp gjafir. Jólahátíðin er í hugum margra hátíð fjölskyldna, og þá einkum barna, og frá fyrstu tíð hefur það verið þannig að á jólunum eigi að vera hvíld fyrir alla á heimilinu frá amstri og vinnu hversdagsins. Þá er tækifærið notað og haldin eru jólaboð þar sem fjölskyldur og vinir koma saman til að borða góðan mat og eyða tíma saman. Í jólaboðunum er jafnvel tekið í spil eða farið í einhvers konar leiki en það hefur löngum einkennt jólin að þau eru sá tími öðrum fremri þar sem börnin eru sett í forgrunn og fullorðnir gefa sér tíma til að leika við þau og spila. Til eru heimildir um leiki allt frá 16. öld og má gera ráð fyrir að jólin hafi verið sá tími sem fólk gaf sér helst tíma til þess að leika og skemmta sér. Í þessu samhengi er bæði átt við spil og töfl, sem enn njóta gríðarlegra vinsælda um jólin meðal allra aldurshópa, en einnig eru til heimildir um eiginlega leiki eins og feluleiki, skollaleiki og fleira í þeim dúr. Þó er sjálfsagt misjafnt eftir einstaklingum og fjölskyldum hvort mikið er farið í leiki í jólaboðum og í hversu mörg jólaboð er yfirhöfuð farið. Sumir kunna best við sig í rólegheitum með góða bók í hönd eða með góða bíómynd á sjónvarspsskjánum og nýta jólafríið til þess að slaka á áður en nýtt ár og hversdagsamstrið tekur við að nýju.

Hvernig svo sem jólaboðum og leikjum er háttað hjá einstaklingum og innan einstakra fjölskyldna er vert að taka fram að fyrir jól og á milli jóla og nýárs eru haldnar gríðarlega margar skipulagðar jólaskemmtanir. Haldnar eru jólaskemmtanir í skólum og leikskólum, vinnustöðum, hjá félagasamtökum og víðar og á þessar skemmtanir geta þeir sem ekki fá nægju sína af fjöri í heimahúsum lagt leið sína. Sú venja hefur skapast í flestum barnaskólum landsins að halda „litlu jólin“ í síðustu skólavikunni fyrir jól og fá börnin þá að föndra, skreyta skólastofuna sína og jafnvel koma með kerti og eitthvert góðgæti í skólann. Í kjölfarið er síðan oftast haldin jólatrésskemmtun þar sem dansað er í kringum jólatréð. Líklegt þykir að Austurbæjarskóli hafi verið frumkvöðullinn að þessum jólaskemmtunum og fyrsta veturinn sem skólinn var starfræktur, árið 1930, var haldin jólaskemmtun með þessu sniði. Smátt og smátt fylgdu aðrir skólar landsins í kjölfarið og nú er þessi siður orðinn almennur í landinu. Það eru þó ekki aðeins skólarnir og leikskólarnir í landinu sem halda jóltrésskemmtanir og jólaböll heldur einnig vinnustaðir, félagasamtök og fleiri. Fyrsta jólatrésskemmtun sem vitað er um að hafi verið haldin á Íslandi fór fram þann 28. desember 1876 en það var Thorvaldsensfélagið í Reykjavík sem stóð fyrir henni. Í kjölfarið fóru ýmis samtök einnig að bjóða upp á jólaböll milli jóla og nýárs og hefur þeim farið fjölgandi með árunum. Nú er svo komið að flest börn fara á nokkur jólaböll yfir jólahátíðina og þurfa jafnvel að velja og hafna úr þeim gríðarlega fjölda sem þeim býðst. 

Heimildir:
Árni Björnsson. Saga daganna. Mál og menning, Reykjavík 1993.
Árni Björnsson. Saga jólanna. Tindur, Ólafsfjörður 2006.