Jólaskraut

Þegar jólahátíðin nálgast má sjá alls kyns jólaskraut og jólaljós hvert sem litið er. Fólk skreytir heimahús sín og setur marglitar ljósaseríur í glugga. Búðagluggar fyllast af jólavarningi og ríkulegum skreytingum og mikil ljósadýrð prýðir bæi og borg. Mest fer auðvitað fyrir jólaljósunum enda eru jólin haldin hátíðleg í svartasta skammdeginu hér á landi og getur það verið mikill léttir fyrir sálartetur landsmanna að fá aukaljós í lífið. Í nánast hverjum glugga, bæði í heimahúsum og á vinnustöðum, má sjá marglitar jólaseríur og aðventuljós. Flestir setja einnig upp aðventukransa með fjórum kertum sem kveikt er á, einu í senn, síðustu fjóra sunnudagana fyrir jól. Síðan má ekki gleyma jólatrjánum sem flestir kjósa að setja upp á heimilum sínum þegar jólin nálgast. Sumir setja upp lifandi grenitré á meðan aðrir láta sér nægja margnota gervitré en öll eiga þau það sameiginlegt að vera ríkulega skreytt með bæði ljósum og skrauti. Það er þó ekki aðeins á heimilum fólks sem sett eru upp jólatré heldur eru flestir vinnustaðir og skólar með skreytt jólatré svo ekki sé minnst á öll jólatrén sem finna má utandyra út um borg og bý. Það getur verið svolítið undarlegt til þess að hugsa fyrir nútímamanninn sem ekki þekkir jólin öðruvísi en með allri ljósadýrðinni og skreytingunum sem þeim fylgir að það er ekki svo ýkja langt síðan fór að bera á jólaskreytingum á Íslandi. Það var ekki fyrr en í lok 19. aldar að jólaskraut varð algengt hér á landi og hefur það farið stigvaxandi með hverju árinu sem líður.

Jólaljós

Jólaljós voru lengi vel eina skreytingin sem fólk gat leyft sér um jólin. Þá var notast við lifandi kertaljós en fólk gat ekki leyft sér að kveikja á kertum nema til hátíðabrigða og gerði það þess vegna um jólin. Enn í dag er það ljósadýrðin sem er mest áberandi þegar líða fer að jólum en nú eru það ekki aðeins kertaljós sem gefa okkur aukna birtu í skammdeginu heldur einnig ýmis konar rafmagnsljós af öllum stærðum og gerðum. Áður en rafmagnið kom til sögunnar þurftu Íslendingar að lifa við meira myrkur en nútímamaðurinn getur með góðu móti gert sér í hugarlund. Lýsi, ýmist selslýsi, hákarlalýsi eða þorskalýsi, var algengasta ljósmeti sem almenningur notaði og fara þurfti sparlega með það. Í gamla sveitasamfélaginu þar sem helsti íverustaður fólks var baðstofan var oft ekki nema einn lýsislampi sem gaf auðvitað aðeins takmarkaða birtu og ekki var kveikt á honum fyrr en myrkur var skollið á því ekki mátti eyða ljósmetinu þó komið væri örlítið rökkur. Á þessum tíma voru kerti yfirleitt búin til úr sauðatólg sem var fremur dýr og voru þau þess vegna ekki notuð hversdagslega á alþýðuheimilum. Á aðfangadagskvöld var hins vegar hefð fyrir því að allir á heimilinu fengju sitt eigið tólgarkerti. Það hefur sjálfsagt verið hátíðleg stund þegar kveikt var á kertum allra heimilismanna í baðstofunni á aðfangadagskvöld þar sem birtan varð þá skyndilega miklu skærari en fólk átti að venjast dags daglega. Enn í dag þykir það mikilvægt að sett séu upp fleiri ljós, bæði kertaljós og rafmagnsljós, í kringum jólahátíðina þrátt fyrir að ekki sé lengur nokkur hörgull á almennilegri lýsingu í hversdagslífi okkar. Þegar jólin nálgast er varla það hús að finna hér á landi þar sem ekki hefur verið sett aukaljós í glugga og hlýtur það að benda til þess að þrátt fyrir aukin lífsgæði má alltaf hleypa meiri birtu inn í lífið þegar skammdegið er sem svartast. 

Aðventuljós

Miðað við útbreiðslu aðventuljósa hér á landi mætti ætla að hér sé það aldagamall siður að setja sjö ljósa píramíta út í glugga á aðventunni. Þegar líða fer að jólum má sjá þessi aðventuljós í gluggum nánast hvers einasta húss í landinu og virðast þau vera með vinsælasta jólaskrauti sem hægt er að fá. Því fer hins vegar fjarri að um gamlan sið sé að ræða en aðventuljósin bárust hingað frá Svíþjóð árið 1964. Íslenskur kaupsýslumaður að nafni Gunnar Ásgeirsson var þá í verslunarferð í Stokkhólmi og rakst á þessa nýjung þar og ákvað að gefa nokkrum gömlum frænkum sínum þessi ljós í jólagjöf. Aðventuljósin vöktu þvílíka lukku að Gunnar sá sér leik á borði og tók að flytja þau inn í stórum stíl og þarf ekki annað en að líta í glugga landsmanna fyrir jólin til þess að sjá hver árangurinn af þessum innflutningi varð.

Aðventukransar

Á fyrsta sunnudag í aðventu, sem er fjórði sunnudagur fyrir jól, er það orðin viðtekin venja hér á Íslandi að fólk setji upp svokallaða aðventukransa. Aðventukransarnir eru yfirleitt hringlaga og í þá eru sett fjögur kerti sem kveikt er á, einu í senn, fjóra síðustu sunnudagana fyrir jól. Oft eru aðventukransarnir ríkulega skreyttir, gjarnan með sígrænum greinum eða þvíumlíku og eru margir sem búa til sína eigin aðventukransa. Aðventukransarnir eru fremur nýjir af nálinni bæði hér á landi sem erlendis en uppruna þeirra má rekja til Norður-Þýskalands á fyrri hluta 19. aldar. Frá Þýskalandi bárust kransarnir norður á bóginn og við upphaf 20. aldar voru þeir orðnir þekktir í Danmörku. Í fyrstu var það þó aðeins í syðri héröðum Danmerkur því þeir urðu ekki algengir um allt landið fyrr en á hernámsárunum 1940-1945. Aðventukransar bárust fyrst til Íslands í kringum 1930 með fólki sem hafði kynnst þeim í Þýskalandi eða Danmörku en þeir urðu þó ekki almennir hér á landi fyrr en eftir seinni heimsstyrjöldina. Nú á dögum eru aðventukransar á flestum heimilum, skólum og vinnustöðum og þykir mörgum ómissandi þáttur í jólastemningunni að kveikja á einu kerti í senn síðustu fjóra sunnudagana fyrir jól við hátíðlega stund.

Jólatré

Í jólahaldi nútímans gegna jólatrén mikilvægu hlutverki og skipa gjarnan veigamikinn hátíðarsess í stofum landsmanna en stór hluti jólahaldsins fer einmitt fram við jólatréð. Undir jólatrénu eru gjafirnar yfirleitt geymdar og safnast því fjölskyldur þar saman á aðfangadagskvöld til þess að taka þær upp. Á jólaböllum er það jólatréð sem er í miðju salarins og í kringum það er dansað. Þegar aðventan gengur í garð fer fyrst að bera á jólatrám á opinberum stöðum, búðum og vinnustöðum. Oft eru þessi tré utandyra og eru gjarnan skreytt marglitum ljósum og stundum skrauti. Á hverju ári síðan 1952 hefur stórt og fallegt jólatré verið sett upp á Austurvelli sem Reykvíkingar hafa fengið að gjöf frá Óslóarborg. Það er hátíðleg stund þegar ljósin eru tendruð á jólatrénu við Austurvöll í byrjun desember og safnast borgarbúar þar gjarnan saman til að taka þátt í hátíðarhöldunum og sjá jólaljósin kvikna. Þrátt fyrir að skreytt jólatré fari að sjást víða strax í byrjun aðventunnar er það yfirleitt ekki fyrr en jólahátíðin er við það að ganga í garð að fólk setur upp jólatré á heimilum sínum. Algengast er að fjölskyldur skreyti jólatré sín á Þorláksmessu, daginn fyrir aðfangadag, þegar undirbúningur fyrir jólin er í hámarki. Þannig markar skreyting jólatrésins í raun upphafið að hátíðleikanum sem jólunum fylgir því það er gjarnan lokahnykkur jólaundirbúnings á heimilum og þegar ljósin hafa verið tendruð á jólatrénu má jólahátíðin loksins ganga í garð.

Þar sem jólatrén gegna svo mikilvægu hlutverki í jólahaldi nútímamanna getur verið undarlegt til þess að hugsa að líkt og með annað jólaskraut er þessi hefð alls ekki svo gömul, hvorki hér á landi né annars staðar. Reyndar þekktist það að Rómverjar til forna skreyttu gjarnan híbýli sín með grænum greinum í skammdeginu en jólatrén sem slík komu ekki til sögunnar fyrr en í Þýskalandi á seinni hluta 16. aldar. Líklegt þykir að þessi siður hafi komið í kjölfar siðaskiptanna þar sem ekki þótti lengur við hæfi að notast við kaþólska jólasiði á borð við að setja upp Betlehemsjötu eða jólajötu. Jólatréð breiddist því fyrst út meðal mótmælenda en í upphafi var það aðeins hefðarfólk sem setti upp jólatré og setti jafnvel lifandi kertaljós á greinar þess. Það var ekki fyrr en á 19. öld að jólatrén fóru að breiðast út meðal almennings í Evrópu og það er þá sem þau fara fyrst að sjást á Norðurlöndum. Um miðja 19. öldina sjást fyrstu jólatrén á Íslandi og var það aðallega meðal danskra kaupmanna og íslenskra embættismanna sem höfðu kynnst þeim í Kaupmannahöfn. Í upphafi voru jólatrén hér á landi heimasmíðuð því ekki uxu hér villt grenitré. Þessi heimatilbúnu jólatré voru oft gerð úr staur og spýtum og voru stundum græn- eða rauðmáluð. Á þeim voru gjarnan lifandi kerti sem brædd voru föst við tréð. Einnig var oft reynt að skreyta það á einhvern hátt, t.d. með lyngi ef annað skraut var ekki tiltækt. Það var svo ekki fyrr en um miðja 20. öldina að lifandi grenitré fóru að verða almenn hér á landi. Í fyrstu voru þau innflutt en það var ekki á færi allra að festa kaup á slíkum trjám og voru því heimasmíðuðu jólatrén enn víða notuð fram eftir öldinni. Í kringum 1970 komu íslensk grenitré loks á markað og nú er svo komið að flestir kjósa að vera með lifandi grenitré skreytt jólaseríum og skrauti heima hjá sér um jólin og þykir lyktin sem kemur af lifandi greninu algerlega ómissandi í jólastemningunni. Aðrir láta sér þó nægja að setja upp margnota gervitré fyrir jólin og þurfa þá ekki að standa í því að ryksuga og sópa upp greninálar sem falla af ekta trám en mörg þessi gervitré eru ansi raunveruleg á að líta og geta líka verið mjög falleg. 

Heimildir:
Árni Björnsson. Saga daganna. Mál og menning, Reykjavík 1993.
Árni Björnsson. Saga jólanna. Tindur, Ólafsfjörður 2006.