Hvað eru fornleifar?

Skilningur og skilgreiningar

En hvað eru fornleifar? Þegar Þjóðminjasafnið hóf undirbúning að skipulagðri fornleifaskráningu árið 1978 kom í ljós að menn hafa lagt mjög misjafnan skilning í hvað séu fornleifar. Sú skoðun var lengi útbreidd að það væru eingöngu mannvirki frá söguöld sem kallast gætu fornleifar, og væru þess virði að skrá og friðlýsa.

Þessi hugmynd, sem er mjög í anda sjónarmiða sem uppi voru á 19. öld, hefur hefur fyrir löngu vikið fyrir nútímalegri hugmyndum. Flestar friðlýsingar síðustu áratuga 20. aldar tengjast til dæmis atvinnusögu þjóðarinnar á seinni öldum.

Áður en ráðist var í skipulagða fornleifaskráningu reyndist nauðsynlegt að skilgreina að nýju hvað telja bæri til fornleifa og hvað skyldi skrá. Í gildi voru þjóðminjalög sem kváðu á um að til fornleifa teldust aðeins þær minjar sem væru friðlýstar sértaklega og sem hafði verið þinglýst sem slíkum.
Þessi skilgreinig hentaði ekki í sambandi við fornleifaskráningu. Íslenskri menningarsögu lauk ekki árið 1000, 1262 eða 1550 svo nefnd séu fáein ártöl sem oft eru talin marka þáttaskil í sögu þjóðarinnar. Þess vegna var hugtakið "fornleif" túlkað mjög vítt og talið nauðsynlegt að við skráningu minja væri reynt að skrá allar mannvistarleifar frá upphafi byggðar fram til okkar daga. Megináherslan hefur þó jafnan verið lögð á mannvistarleifar frá því fyrir steinsteypuöld, einfaldlega vegna þess að meiri hætta er á að þær hverfi fyrr en mannvirki úr steinsteypu.

Auk eiginlegra mannvistarleifa hefur líka verið reynt að skrá staði sem tengjast þjóðtrú, svo sem álagabletti, álfabyggðir, sögustaði o.þ.h. þó að þar sé ekki um áþreifanleg mannvirki að ræða. Það má því segja, að fornleifaskráning sé í reynd tilraun til menningarsögulegrar heildarskráningar á grunni staðbundinna minja. Fram til ársins 2001 var öll umsjón og eftirlit með fornleifum í landinu á ábyrgð Þjóðminjasafnsins. Með nýjum þjóðminjalögum sem þá voru sett var þetta stjórnsýsluhlutverk flutt yfir til nýrrar stofnunar, Fornleifaverndar ríkisins.

Þjóðminjasafnið er nú fyrst og fremst vísindastofnun sem sinnir meðal annars rannsóknum á fornleifum og forngripum.

Þjóðminjalög
Í þjóðminjalögum nr. 107/2001 er ýtarleg skilgreining á fornleifum:
9. gr. Til fornleifa teljast hvers kyns leifar fornra mannvirkja og annarra staðbundinna minja sem menn hafa gert eða mannaverk eru á, svo sem:
     a. búsetulandslag, byggðaleifar, bæjarstæði og bæjarleifar ásamt tilheyrandi mannvirkjum og öskuhaugum, húsaleifar hvers kyns, svo sem kirkna, bænahúsa, klaustra og búða, leifar af verbúðum, naustum, verslunarstöðum og byggðaleifar í hellum og skútum;
     b. vinnustaðir þar sem aflað var fanga, svo sem leifar af seljum, verstöðvum, bólum, mógröfum, kolagröfum og rauðablæstri;
     c. gömul tún- og akurgerði, áveitumannvirki og leifar eftir veiðar til sjávar og sveita;
     d. gamlir vegir, stíflur, brýr, vatnsvöð, varir, hafnir og bátalægi, slippir, ferjustaðir, kláfar, vörður og vitar og önnur vega- og siglingamerki ásamt kennileitum þeirra;
     e. virki og skansar og önnur varnarmannvirki;
     f. gamlir þingstaðir, meintir hörgar, hof og vé, brunnar, uppsprettur, álagablettir og aðrir staðir og kennileiti sem tengjast siðum, venjum, þjóðtrú eða þjóðsagnahefð;
     g. áletranir, myndir eða önnur verksummerki af manna völdum í hellum eða skútum, á klettum, klöppum eða jarðföstum steinum og minningarmörk í kirkjugörðum;
     h. haugar, dysjar og aðrir greftrunarstaðir úr heiðnum eða kristnum sið;
     i. skipsflök eða hlutar úr þeim.

Minjar 100 ára og eldri teljast til fornleifa, en heimilt er þó að friðlýsa yngri minjar, sbr. 11. gr.
10. gr. Fornleifum má enginn, hvorki landeigandi, ábúandi né nokkur annar, spilla, granda né breyta, ekki heldur hylja þær, laga né aflaga né úr stað flytja nema með leyfi Fornleifaverndar ríkisins.

Fornleifaskráning
Fornleifaskráning er skipuleg skráning fornleifa á tilteknu svæði, þar sem safnað er upplýsingum um staðsetningu, ástand og tegundir minja.
Í reglugerð um þjóðminjavörslu segir að fornleifaskráning skuli gerð undir stjórn fornleifafræðings og að þess sé gætt, að teknar séu saman ritaðar jafnt sem munnlegar heimildir um fornleifar og allir minjastaðir séu kannaðir á vettvangi, hvort sem fornleifar eru sýnilegar á yfirborði eða ekki. Allir minjastaðir skulu færðir á kort og gerðar lýsingar og uppdrættir af þeim minjum sem sýnilegar eru.

Saga fornleifaskráningar
Nærri tvöhundruð ár eru liðin frá því fyrst var talað um nauðsyn þess að skrá fornleifar í landinu. Í kjölfar þess sendi Commissionen for oldsagersopbevaring í Kaupmannahöfn fyrirspurn til embættismanna um fornaldarleifar á Íslandi árið 1817 og safnaði saman skýrslum sem bárust héðan um það efni. Bárust nefndinni á annað hundrað skýrslur og í kjölfarið voru 10 íslenskar fornleifar og fornminjar friðlýstar, hinar fyrstu hér á landi.

Lög um verndun fornminja voru sett hér á landi árið 1907 og embætti þjóðminjavarðar stofnað. Þar var kveðið á um að þjóðminjavörður skyldi semja skrá yfir allar fornleifar sem ástæða þætti til að friða. Matthías Þórðarson, þjóðminjavörður, hófst fljótlega handa um að gera skrá yfir sögulegar minjar. Á árunum 1926-1930 var gert stórt átak í skráningu fornleifa og mikill fjöldi fornleifa friðlýstur. Friðlýsingarnar byggðust að mestu á rituðum heimildum og athugunum fyrri fræðimanna. Um eiginlega frumskráningu var sjaldnast að ræða, enda nokkuð erfitt um vik fyrir þjóðminjavörð að sinna öllum þáttum minjavörslunnar í landinu.
Í 50 ár eftir að skráningarátaki Matthíasar lauk fór nánast engin fornleifaskráning fram hér á landi. Þörfin á slíkri skráningu fór þó stöðugt vaxandi með aukinni framkvæmdagleði og útþenslu byggða og í dag er fornleifaskráning eitt mikilvægasta verkefni minjavörslunnar.

Á hverju ári hverfur fjöldi minja undir nýbyggingar, vegi eða jarðabætur. Stórvirkar vélar sópa burt öllu, sem fyrir verður og geta á svipstundu afmáð margra alda byggðasögu. Minjar sem þannig fara og hafa ekki verið skráðar eru glataðar með öllu, ásamt þeim heimildum sem þær höfðu að geyma. Nær ógerlegt er að segja til um það eftir á hvort farið hafi forgörðum merkilegar minjar og mestar líkur eru á að slíkar minjar gleymist öllum nema e.t.v. þeim sem ruddi þeim burt. 

Hið íslenzka fornleifafélag
Árið 1879 var Hið íslenzka fornleifafélag stofnað, m.a. til þess að skrá og rannsaka fornleifar og á fyrstu áratugum þess var unnið ötullega að skráningu söguminja. Þá fóru nokkkrir fræðimenn um landið til að kanna söguslóðir og fornleifar sem þeim þóttu athyglisverðar. Fremstir í flokki voru þeir Sigurður Vigfússon og Brynjúlfur Jónsson frá Minna-Núpi og Danirnir Kristian Kålund og Daniel Bruun. Segja má að þetta séu frumkvöðlar íslenskrar fornleifarannsókna. Athygli þeirra beindist fyrst og fremst að minjum frá söguöld og einkum þeim sem þeir töldu að hægt væri að tengja ákveðnum persónum og atburðum sem sagt var frá í Íslendingasögum. Gildi framtaks þeirra er þó ómetanlegt þar eð þeir skráðu fjölmargar minjar sem nú eru horfnar.

Upphaf skipulegrar fornleifaskráningar 1980.
Árið 1978 var á Þjóðminjasafni farið að vinna að undirbúningi þess að hefja skipulega skráningu minja um land allt að frumkvæði Guðmundar Ólafssonar fornleifafræðings, sem kynnti sér skráningaraðferðir helstu nágrannaþjóða. Niðurstaða þeirrar könnunar var að í Svíþjóð væri einna best staðið að þessum málum. Ákveðið var að leggja sænska skráningarkerfið til grundvallar við fornleifaskráningu hér á landi, en það jafnframt aðlagað nokkuð að íslenskum aðstæðum.
Frá árinu 1980 hefur síðan verið unnið skipulega að fornleifaskráningu á vegum Þjóðminjasafnsins, eftir því sem tök hafa verið á, bæði á höfuðborgarsvæðinu og úti á landi. Mosfellsbær var fyrsta sveitarfélagið sem skráð var.
Þar eð fornleifaskráning var nýmæli hér á landi árið 1980 voru skráningarverkefni á vegum safnsins útfærð með margvíslegum hætti og segja má að þau hafi því jafnframt þjónað sem tilraunaverkefni til þess að afla fjölbreyttrar reynslu.
* Skráð var af einstaklingum og hópum, notuð hefur verið mismunandi tækni og tækjabúnaður, ein skráningarbók og skrefamæling eins skrásetjara (þ.e. að rústin er stikuð) eða að hópur manna hefur skráð með nútíma tölvubúnaði, alstöð og GPS stað-setningarkerfi.
* Skráning hefur verið mismunandi ýtarlega unnin, frá því að vera aðeins eitt númer í skráningarbók og punktur á korti, til nákvæmrar kortagerðar af einstökum minjavæðum með hæðarlínum og nákvæmri staðsetningu með aðeins nokkurra sentimetra skekkju á svæði sem er 200-300 m í ummál.
*  Skráning hefur bæði verið reynd í þéttbýli og strjálbýli, allt frá miðborg Reykjavíkur til hálendis.
Með þessum hætti fékkst mjög fjölbreytileg reynsla af skráningaraðferðum, tækni-búnaði og ekki síst hvaða grunnupplýsinga er mikilvægast að afla í hverju skráningar-tilfelli.

Skipulagsskyld fornleifaskráning.
Með ákvæðum þjóðminjalaga nr. 88/1989, skipulagslaga nr. 73/1997 og meðfylgjandi reglugerðum var kveðið á um að skylt væri að láta skrá fornleifar áður en gengið væri frá skipulagi. Þar er líka tilgreint að fornleifar séuleifar hvers kyns fornra mannvirkja og annarra minja sem menn hafa gert eða mannaverk eru á, hafi þær náð 100 ára aldri. Þessi breyting er gífurlega mikilvæg vegna þess að hún veitir öllum þessum minjum lagalega vernd. Minjarnar eru þar af leiðandi friðhelgar og má ekki hrófla við þeim nema með sérstöku leyfi fornleifaverndar ríkisins.

Ákvæði þessara laga hafa orðið til þess að fornleifaskráning hefur stóraukist á undanförnum árum og eru nú ýmsir aðilar auk Þjóðminjasafns sem taka að sér slíka skráningu, sem að jafnaði er kostuð af framkvæmdaaðilum.

Grein 4.20 um þjóðminjaverndarsvæði í Skipulagsreglugerð nr. 400/1998.
4.20.1 Skilgreining þjóðminjaverndarsvæða.
Þjóðminjaverndarsvæði taka til svæða þar sem eru friðlýstar fornminjar, þekktar fornleifar eða friðuð hús samkvæmt þjóðminjalögum.
4.20.2 Þjóðminjaverndarsvæði í skipulagsáætlunum.
Í svæðis- og aðalskipulagi skal auðkenna og gera grein fyrir þjóðminjum, staðsetningu þeirra og helstu einkennum, hvaða landnotkun er fyrirhuguð á svæðunum og hvaða reglur gilda á hverju þeirra um umgengni og mannvirkjagerð, í samræmi við ákvæði þjóðminjalaga.
Skylt er að fram fari fornleifaskráning áður en gengið er frá skipulagi, sbr. gr. 3.2. Fornleifaskráning skal taka mið af þeirri nákvæmni sem skipulag er unnið með og frekari skráning eftir atvikum fara fram í tengslum við gerð deiliskipulags þar sem mannvirkjagerð er fyrirhuguð.

Skráningarstarfið
Verkþættir fornleifaskráningar skiptast að jafnaði í þrennt: Forvinnu eða heimildasöfnun, vettvangskönnun og skýrslugerð. Skráningarstarfið hefur þróast á undanförnum árum, ekki síst vegna lagabreytinga og mismunandi þarfa skipulagsaðila. Í dag er fornleifaskráning að jafnaði aðlöguð aðþeim þörfum sem gerðar eru við mismunandi skipulagsstig eða mat á umhverfisáhrifum.
Eftirfarandi vinnureglur gilda almennt um fornleifaskráningu í sambandi við hin mismunandi skipulagsstig:
Svæðisskipulag:Safnað er tiltækum gögnum um fornleifar og áætlun gerð um frekari fornleifaskráningu á síðari skipulagsstigum.
Aðalskipulag:Heimildum er safnaðum fornleifar á svæðinu og greint frá hugsanlegum minjasvæðum sem þyrfti að kanna frekar út frá heimildum. Lausleg yfirlitsskráning, með áherslu á framkvæmdasvæði, er gerð á fornleifum með vettvangskönnun, þar sem minjar eru staðsettar með GPS tæki. Hægt er að gera ýtarlegri fornleifaskráningu á þessu skipulagsstigi á svæðinu í heild eða afmörkuðum hlutum þess ef þess er sérstaklega óskað. Minjar eru staðsettar á stafrænum kortagrunni ásamt lágmarks upplýsingum um tegund, landareign, minjagildi o.þ.h.
Deiliskipulag: Í sambandi við deiliskipulag skal fara fram ýtarleg fornleifaskráning á viðkomandi skipulagssvæði. Það þýðir að fornleifafræðingur fer skipulega um svæðið og skráir staðsetningu, ástand og útlit. Skýrsla er gefin út að skráningu lokinni þar sem uppmæling, teikning og nánari lýsing fylgir hverri rúst.

Mat á umhverfisáhrifum
Leita skal álits Fornleifaverndar ríkisins áður en ráðist er í framkvæmdir, svo að forða megi fornminjum frá glötun eða röskun. Lætur hún fram fara fornleifaskráningu, sem er þáttur í lögbundnu mati á áhrifum framkvæmda á umhverfið. Ríki, sveitarfélag, stofnun eða fyrirtæki í eigu þeirra bera kostnað af könnuninni. Algengast er að fornleifaskráning vegna umhverfismats fari fram í tengslum við lagningu vega, en aðrar stórar framkvæmdir, sem hafa jarðrask í för með sér, eru líka háðar umhverfismati. Í fornleifakönnun og -skráningu felst nákvæm leit að rituðum heimildum um viðkomandi stað, vettvangskönnun og gerð skýrslu með ítarlegum upplýsingum um hugsanlegar fornleifar eða önnur menningarverðmæti, sem þar er að finna, og hættuna á að þær verði fyrir spjöllum við fyrirhugaðar framkvæmdir. Enn fremur eru gerðar tillögur um mótvægisaðgerðir, sem felast annað hvort í vernd minjanna eða rannsókn á þeim, verði ekki hjá því komist að hrófla við þeim. Það er sameiginlegur hagur þjóðminjavörslunnar og þeirra sem að framkvæmdum standa að fornleifakönnun fari fram eins og lög gera ráð fyrir. Komi fornleifar óvænt í ljós við jarðrask kann það að hafa verulegar tafir og óþarfa kostnað í för með sér fyrir framkvæmdaraðila.

Friðlýstar fornleifar
Fornleifar voru fyrst friðlýstar á Íslandi 19. apríl 1817 með kansellíbréfi, að undirlagi nefndarinnar til varðveislu fornminja í Danaveldi (Commissionen for oldsagers opbevaring). Þeir þrír staðir sem fyrst voru friðaðir voru Borgarvirki í Víðidal, dómhringur á Þingvöllum Þórsnesi á Snæfellsnesi og Snorralaug í Reykholti.
Lög um verndun fornminja voru sett hér á landi árið 1907 og embætti þjóðminjavarðar stofnað. Þar var kveðið á um að þjóðminjavörður skyldi semja skrá yfir allar fornleifar sem ástæða þætti til að friða. Matthías Þórðarson, sem ráðinn var þjóðminjavörður, hófst fljótlega handa um að gera skrá yfir sögulegar minjar.
Á árunum 1926-1930 tók þjóðminjavörður rækilega til hendinni í friðlýsingarmálum þegar hann lét útbúa sérstök friðlýsingarskjöl og þinglýsa minjar sem kvöð á landareign. Hann gekk þá frá rúmlega 80% allra friðlýsinga sem gerðar hafa verið í landinu með þessum hætti. Friðlýsingarnar byggðust að mestu á rituðum heimildum og athugunum fyrri fræðimanna. Allmargar minjar hafa síðan verið friðlýstar með ofangreindum hætti, einkum á sjöunda- og áttunda áratugnum þó ekki væri skráningin markviss.
Með Þjóðminjalögum nr. 88/1989 kom ákvæði sem friðar allar fornleifar sem náð hafa 100 ára aldri. Við þetta hefur áherslan breyst nokkuð, varðandi þinglýstar friðlýsingar. Eftir það hafa einungis þær fornleifar friðlýstar sérstaklega sem þykir ástæða til að leggja áherslu á sem þjóðareign.
Skrá yfir friðlýstar fornleifar
Nú eru tæplega 800 staðir friðlýstir á rúmlega 500 friðlýsingarskjölum. Gefin var út prentuð skrá yfir friðlýstar fornleifar árið 1990.