Tímabilið 1600-2000

Mikil breyting varð í trúmálum landsmanna við siða­skiptin um miðja 16. öld. Þá var kaþólskur siður aflagður og upp tekinn lútherskur rétttrúnaður. Sú breyting varð ekki síður efnahagsleg en trúarleg þar sem allar jarðeignir klaustra runnu til dönsku krúnunnar sem samtímis náði traustari tökum á landsstjórninni.

Kirkjustarf breyttist einnig með tilkomu lútherskunnar. Helsta breytingin var sú að horfið var frá latneskum messu­söng og í hans stað komu predikanir á íslensku. Þá jókst þátttaka safnaðarins í messuhaldinu með almennum sálmasöng á móðurmálinu. Allur umbúnaður í kirkjum varð einfaldari í sniðum og látlausari í anda þessa nýja siðar, helgimyndir hurfu úr kirkjum og dýrlingar voru aflagðir.

Áhrifa erlendra strauma fór einnig að gæta í alþýðumenntun og áhersla jókst á almenna menntun lands­manna og þekkingu á trúar­legum efnum.

Prentefni var orðið algengt og að miklum hluta veraldlegt. Það snerist oft um uppfræðslu og viðleitni til framfara og umbóta. Skipuleg lestrar­kennsla kom til skjalanna á 18. öld og í lok hennar voru flestir landsmenn orðnir læsir.

Á miðöldum tíðkuðust líkamlegar refsingar samkvæmt ákvæðum Jónsbókar, en eftir siða­skipti urðu refsingar sífellt harðari. Sam­kvæmt Stóradómi árið 1571 hlutu menn þunga dóma fyrir smá­vægilegar yfirsjónir en fyrir alvar­legustu afbrot þessa tíma fengu menn líflátsdóm og voru háls­höggnir. Sýslumenn dæmdu í héraði, en Lögrétta, síðar Yfir­réttur, á Alþingi var æðsti dóm­stóll hérlendis til 1661 er Hæsti­réttur var stofnaður í Danmörku.

Þjóðarímynd landsmanna styrktist á 19. öldinni í takt við þróun í öðrum löndum Evrópu. Alþingi, sem flutt var frá Þingvöllum til Reykjavíkur árið 1798 og lagt niður árið 1800, var endurreist í Reykjavík sem ráðgefandi samkoma árið 1845 og stjórnar­skrá um innan­landsmál kom árið 1874.

Ræktun tungumálsins var einn sterkasti þátturinn í baráttunni fyrir auknu sjálfstæði og bar sú rækt mikinn svip af alþjóðlegum menningarstraumum þess tíma, til að mynda rómantíkinni, sem upphóf sögu­legan arf og fortíðarhyggju. Jafnframt því að félög og fjöldahreyfingar fara að láta að sér kveða í þjóðfélaginu verður ein­staklingurinn sífellt meira áberandi.

Margar þeirra hugmynda og félagslegu breytinga sem komu fram á 19. öld urðu fyrst verulegur drifkraftur í þróun samfélagsins á þeirri 20. Menntun var gert sífellt hærra undir höfði og í upphafi aldarinnar var fræðsluskyldu og skólaskyldu í þéttbýli komið á og háskóli settur á stofn.

Á 20. öld kom fram ný tækni við dreifingu og miðlun menn­ingar- og afþreyingarefnis sem stór hópur fólks gat notið sam­tímis. Þetta á jafnt við um kvik­myndir sem blómstruðu snemma á öldinni og útvarp sem hóf útsendingar um 1930.

Kvikmyndir héldu áhrifamætti sínum þar til sjónvarpið kom fram á sjónarsviðið eftir miðja öldina, en það yfirtók að nokkru leyti það hlutverk sem kvik­mynda­sýningar, dagblöð og útvarp höfðu haft við að miðla fréttum og alþjóðlegum menningarstraumum til landsins.

Við stofnun lýðveldisins 1944 náðist loka­áfangi sjálf­stæðis­baráttunnar. Eftir var að tryggja efnahagslegt sjálfstæði og yfirráð yfir auðlindunum og náðist sá áfangi með þorskastríðunum upp úr miðri öldinni.