Jólatré frá 1927
Gripur mánaðarins - desember 2009
Nú er desember genginn í garð, búið að kveikja á Óslóartrénu á Austurvelli og fólk farið að skreyta hús sín og garða. Í Þjóðminjasafninu eru varðveitt kynstrin öll af jólaskrauti, ljósmyndum og öðrum munum tengdum jólunum. Að þessu sinni er gripur mánaðarins jólatré frá árinu 1927 sem var notað allt til ársins 1980.
Tréð er mikið skreytt, enda var skrautið aldrei tekið af því milli jóla. Tréð var geymt með skrautinu á og stöðugt bættist á það ár frá ári. Á trénu má því sjá fimm áratuga þróun jólatrésskrauts. Stofn trésins er spýta og á hann festur vír með grænu plastbarri sem myndar greinar. Það stendur á gylltum tréfæti og á toppnum er silfurlituð stjarna. Á trénu eru tvær rafmagnsseríur. Önnur er frá því fyrir stríð, með litlum, einföldum kertaperum, en hin serían er marglit bjöllusería með jólasveinamyndum, framleidd á Reykjalundi. Á trénu eru einnig kertaklemmur fyrir vaxkerti. Tréð er svo skreytt með heimagerðum jólasveinum úr garni, málmfuglum, marglitum kúlum, kramarhúsum úr pappír sem í var látið góðgæti, rauðum slaufum, silfurlitaðri skrautlengju og fleira skrauti.
Fyrstu jólatrén bárust til Norðurlanda laust eftir 1800 og náði hefðin einna fyrst rótfestu í Kaupmannahöfn. Eftir miðja öldina tók hún að breiðast út til annarra staða, en þó var jólatréð ekki sjálfsagður hlutur í hvers manns húsi fyrr en eftir aldamótin 1900. Fyrstu heimildir um jólatré á Íslandi eru frá miðri 19. öld. Þau munu fyrst hafa sést hjá dönskum kaupmönnum og íslenskum embættismönnum sem höfðu kynnst þessum sið í Kaupmannahöfn. Á síðustu áratugum 19. aldar fjölgaði jólatrjám meðal hinna efnameiri og fyrir aldamótin 1900 má sjá jólatré og jólatrésskraut auglýst í verslunum.
Fyrstu íslensku jólatrén voru gjarnan búin til úr spýtum, því grenitré uxu ekki villt á Íslandi og skipaferðir gátu tekið það langan tíma á þessum tíma árs, að innflutt grenitré voru oft búin að missa mikið af barrinu þegar komið var til Íslands. Heimatilbúin jólatré voru annars algengust meðal almennings fram undir miðja 20. öldina. Eitthvað var flutt inn af lifandi jólatrjám eftir fyrri heimsstyrjöldina, en sá innflutningur datt að mestu niður á kreppuárunum og hófst ekki aftur að ráði fyrr en eftir síðari heimsstyrjöld. Upp úr 1970 fóru íslensk grenitré að koma á markað og anna nú æ stærri hluta af eftirspurninni. Gervitré hafa samt aftur sótt á, því mörgum finnst þrifalegra við þau að eiga en grenitré.
Fyrsta stóra útijólatréð kom til Reykjavíkur árið 1952 og var gjöf frá Óslóborg. Það var reist á Austurvelli og nýtt tré hefur síðan komið frá Noregi fyrir hver jól. Upp frá því hafa margar erlendar borgir fylgt því fordæmi og sent íslenskum vinabæjum sínum jólatré, þótt Íslendinga skorti ekki lengur grenitré eins og fyrir hálfri öld.
Heimild: Árni Björnsson, Saga jólanna, Reykjavík 2006.
