Skrá 6. Að koma mjólk í mat

F. Skyr.


1. a) Hvað nefndist vinna við skyrgerð í daglegu tali (að gera upp eða annað?) Og hvað nefndist nýgert skyr (uppsteypa að uppgerð t.d.)?
b) Var skyr sjaldan eða aldrei hleypt á vetrum?
c) Hvenær var byrjað að hleypa skyr á vorin (um fráfærur eða fyrr)?
d) Hvaða var það kallað, er hætt var að hleypa skyr á haustin (að fella skyr eða annað)?

2. a) Hvað kallaðist pottur, sem mjólk var flóuð í flóningar- eða flóunarpottur t.d.)?
b) Var jafnan borin feiti í flóningarpottinn, hvaða feitartegund, og hvað var verkið kallað (að fita pottinn t.d.)?
c) Hvaða orð voru til um pottbragð af flóaðri mjólk (sengjubragð, hnissubragð, veiðimatarbragð, moðvelgjubragð t.d.)?
d) Hvað orð voru notuð um bragðnæmi mjólkur (veiðimatarnæmi t.d.)?

3. a) Hvað nefndist skán, sem kom ofan á flóaða mjólk (börkur t.d.)?
b) Var froða á flóningarpotti séreign smalans og nefnd smalafroða?
c) Voru mjólkurskófir alltaf notaðar til matar og þá séreign einhvers heimilismanns, t.d. eldakonu?
c) Var áfum ekki blandað saman við undanrennu, fyrr en hún var komin að suðu?

4. Var sauðamjólk og kúamjólk blandað saman við til skyrgerðar? Þótti skyr kostmeira og betra af sauðamjólk?

5. a) Hvað nefndist skyrspónn sem hleypir var hrærður út í (þétti t.d.) Var hann valinn úr skyri?
b) Hvernig var farið að því að útbúa þétta, er byrjað var á skyrgerð að vori?
d) Var þéttinn hrærður í sérstöku íláti, sem til þess var ætlað?

6. a) Var eitthvað, sem farið var eftir, er mjólk þótti fullflóuð?
b) Eftir hverju var farið, er hæfilegt þótti að hleypa mjólkina?

7. a) Hvaða orðum var farið um það, er mjólk reyndist óhæf til skyrgerðar (mjólkin er súr, gelluð, mærnuð o.s.frv.)?
b) Hvað nefndist smágerður drafli, er myndaðist í súrri, flóaðri mjók (mærningur t.d.)?
c) Hvað kallaðist skyr, sem hleypt var í súrri mjólk (gellir, fluggellir, skollagellir eða annað?
d) Hvað kallaðist skyr, sem hleypt var í of heitri mjólk (kólfaskyr, graðhestaskyr o.s.frv.), og hvaða orðum var farið um aðdraganda þess (það hleypur niður í kirnunni t.d.)?
e) Hvað kallaðist skyr sem var hleypt við of lágt hitsstig (kuldaskyr, glundur eða annað), og hvað kallaðist bragð þess (kaldabragð t.d.)?

8. a) Var skyrkeraldið byrgt, meðan skyrið var að hlaupa?
b) Hvaða orðum var farið um það, er skyr var að hlaupa í keraldi (það er að síga saman, hlaupa saman í keraldinu t.d.)?
c) Var kross markaður í hlaupið, með hverju (spæni t.d.) og í hvaða tilgangi?
d) Á hvaða tíma dags var skyr hleypt, hvenær var það sett á síu og hvenær tekið af henni? Fór þetta eftir vissri reglu, t.d. miðað við máltíðir, færslutíma á engjar eða annað?

9. a) Hvað kallaðist kúla, sem myndaðist á botni skyrkeralds (gráðakúla, þéljakúla, lyfjakúla, hleypiskúla t.d.)? Var hún höfð til matar?
b) Hvað kallaðist annars botnfall í skyrkeröldum (kjór, urn t.d.)? Var sama orð notað um botnfall í mysu?

10. a) Hvað nefndist nýtt, ósíað skyr (ólekja t.d.)?
b) Var ósíað skyr stundum skammtað til matar?
c) Var ólekja sett saman í sái? Hvernig var það að henni hugað, mysa ausin brott eða töppuð af smásaman? Hvað kallaðist þetta skyr (hvítsúrn t.d.)?
d) voru matvæli geymd í ólekju (magálar og slátur t.d.)?
e) Var gulrófnakál sett saman við ólekju, eða annað skyr? Var það sett saxað og soðið í sáinn? Hvað nefndist skyr blandað káli (kálsúrn t.d.)? Hvernig var það gefið til matar, saman við flóaða mjólk t.d.? Var kál einnig sett saman við sýru?

11. a) Hvað kallaðist síað skyr (sigið, lekið skyr t.d.)?
b) Var síuðu skyri safnað til vetrarforða? Hvað var sá forði kallaður (skyrsafn,súrt skyr, fornskyr eða annað? Var í því sambandi um það rætt "að eiga undan sumri"?
c) Hvað orðum var farið um efnabreytingu í súru skyri (skyrið brýtur sig t.d.)?
d) Var öðru hverju hrært í skyrsánum? Hversvegna?
e) Hvaða matvæli (kjötmatur, fiskæti, egg o.fl.) voru geymd í súru skyri og hvernig var þeim komið þar fyrir (soðin, ósoðin, í lögum eða hrært saman við)? Segið frá einstökum réttum súrmatar (magállum, heilagfiski, sporðum, selshreifum, kútmögum o.s. frv.). Voru ber tínd í skyrið? Hvað var það kallað (að tína í safnið t.d.)? Voru bein og tálkn barin, í safnið?
f) Hvernig var búið um sá með fullbrotnu skyri (settur á hlemmur og feiti brædd með börmum t.d.)?
g) Hvað nefndist feiti, sem var brædd á sái (kerjasmér, kerjatólg t.d.) og hvað var síðar við hana gert?
h) Kom fyrir, að brætt var yfir sái með deigulmó (smiðjuleir) ef feitar var vant?
i) Gekk súrt skyr kaupum og sölum, og var fast verðlag á því (mjölvæg vara t.d.)?
j) Var súrt skyr etið framar öðrum mat við viss tækifæri, t.d. ef farið var á sjó eða út í hríð?

12. a) Var skyr stundum látið hlaupa "af sjálfu sér", og hvað var sú skyrgerð kölluð (kaldahlaup, uppsteypa, sjálfhleypa eða annað)?
b) Var þá hleypt með venjulegum hætti í sánum í fyrsta sinn? Hvernig var mjólkinni hellt í sáinn úr því? Máttu brestir (sprungur) koma í hlaupið, sem undir var?
c) Var þetta fremur gert við sauðamjólk en kúamjólk?
d) Hvernig var mysan fjarlægð úr sánum?

13. a) Var mjólk hellt saman í sái og gerð af súrmjólk? Hvsernig var hún notuð til matar?
b) Gekk súrmjólk kaupum og sölum til verstöðva?

14. Kannast menn við orðtakið "að vera eins og sleiktur úr þéli"? Hvernig var það notað?




Leita á vefnum


Póstlisti Þjóðminjasafnsins


 

Þetta vefsvæði byggir á Eplica