Jólasveinar

Íslensku jólasveinarnir líta við á Þjóðminjasafninu á hverjum degi kl. 11 frá 12. desember til 24. desember. Verið öll velkomin!

Íslensku jólasveinarnir eru öldungis óskyldir hinum alþjóðlega rauðklædda Santa Claus sem er kominn af dýrlingnum Nikulási biskupi, verndara barna og sæfarenda í kaþólskum sið. Þeir eru af kyni trölla og voru upphaflega barnafælur. Þeir eru synir þeirra allra verstu illvætta sem til eru á Íslandi, Grýlu og Leppalúða. Fyrsta ritaða heimildin þar sem minnst er á jólasveinana er frá 17. öld en það er Grýlukvæði séra Stefáns Ólafssonar frá Vallanesi. Þar segir um þau skötuhjú Grýlu og Leppalúða:

Börnin eiga þau bæði saman
brjósthörð og þrá,
af þeim eru jólasveinar,
börn þekkja þá.

Af þeim eru jólasveinar
jötnar á hæð,
öll er þessi illskuþjóðin
ungbörnum skæð.

JolasveinarFlest börn myndu sjálfsagt vilja forðast þá jólasveina sem hér er minnst á enda var það svo að jólasveinarnir voru upphaflega, líkt og Grýla og Leppalúði eru enn, barnafælur sem foreldrar notuðu til að hræða börn sín til hlýðni. Yfirvöldum hefur greinilega ekki litist á blikuna vegna þess að með Húsagatilskipun frá árinu 1746 var tekið fram að bannað væri að hræða börn með óvættum á borð við jólasveinana. Hvort sem það var Húsagatilskipuninni fyrir að þakka eða einhverju öðru tóku jólasveinarnir að mildast með árunum og hættu að vera börnum lífshættulegir, þó þeir væru enn hrekkjóttir þjófar. Þegar líða tók á 20. öldina urðu hinir íslensku jólasveinar fyrir miklum áhrifum frá erlendum starfsbræðrum sínum bæði varðandi hegðun og tísku. Þeir fóru að taka upp á því til hátíðabrigða að klæða sig upp í rauð spariföt í líkingu við þau sem sjást á hinum alþjóðlega Santa Claus og dönskum jólanissum. Þá fóru þeir einnig að vera góðir við börn og gefa þeim gjafir í skó.

Þrátt fyrir að hafa orðið fyrir erlendum áhrifum héldu jólasveinarnir þó alltaf í séríslensk einkenni sín á borð við nöfnin, búsetuna í fjöllunum og fjöldann, en eins og flestir vita er ekki aðeins einn jólasveinn á Íslandi heldur eru þeir þrettán talsins. Reyndar var það um tíma nokkuð á reiki hversu margir íslensku jólasveinarnir væru og hver væru þeirra réttu nöfn. Svo virðist sem mun fleiri jólasveinanöfn hafi þekkst en þau sem við erum nú vön og þau jólasveinanöfn sem finna má í hinum ýmsu þjóðsagnasöfnum skipta í raun tugum. Nöfnin sem birtast í þjóðsagnasafni Jóns Árnasonar eftir heimildamanninum Páli Jónssyni, presti á Myrká í Eyjafirði og Völlum í Svarfaðardal, komast næst því að vera þau sömu og nú tíðkast. Þar eru nefndir þeir þrettán jólasveinar sem við þekkjum nema hvað að í stað Hurðaskellis er þar gaur að nafni Faldafeykir. Hvað fjölda jólasveinanna varðar hafa menn nú sammælst um að þeir séu þrettán en eins og kemur fram í kvæðinu „Jólasveinar einn og átta“ voru einnig uppi hugmyndir um að þeir væru ekki nema níu. Litið hefur verið á það sem svo að áður en þessi mál voru bókfest hafi það verið mismunandi eftir svæðum hversu margir jólasveinarnir voru og hvaða nöfn þeir báru. Það var þá ekki síst fyrir tilstilli kvæðis Jóhannesar úr Kötlum um jólasveinana sem birtist í bókinni Jólin koma árið 1932 að fjöldi þeirra og nöfnin urðu almennt þekkt en þar eru hinir þrettán jólasveinar sem við þekkjum í dag allir nefndir til leiks eins og sjá má ef smellt er á nöfn jólasveinanna hér að neðan.

Nutima-jolasveinnGömlu íslensku jólasveinarnir heimsækja Þjóðminjasafnið, einn á dag, síðustu þrettán dagana fyrir jól.

Þá eru þeir klæddir þjóðlegu fötunum sínum, ekki rauðu sparifötunum, og reyna að krækja sér í það sem þá langar helst í enda eiga þeir það enn til að vera svolítið þjófóttir þó þeir séu hin vænstu skinn. Þessir hrekkjóttu pörupiltar eiga dálítið erfitt með að átta sig í tæknivæddri nútímaveröld en finnst gott að koma í Þjóðminjasafnið því þar er svo mikið af gömlum munum. Árið 1988 bauð Þjóðminjasafn Íslands hinum alvöru íslensku jólasveinum í fyrsta skipti formlega í heimsókn fyrir jólin. Síðan þá hafa þeir verið fastagestir í desember. Fyrir nokkrum árum rann Grýlu til rifja hvað strákarnir voru tötralega til fara. Þegar Þjóðminjasafnið innti þá eftir þessu sögðust þeir reyndar eiga rauð spariföt sem þeir skiptust á að nota en væru samt í harðri samkeppni við „ameríska jólasveininn“ eins og þeir kölluðu hann. Því fékk Þjóðminjasafnið íslenska hönnuði og handverksfólk til liðs við sig um að gera ný föt handa sveinunum svo þeir gætu litið sómasamlega út fyrir jólin. Í framhaldi af því fengu bæði þeir og foreldrar þeirra, Grýla og Leppalúði, nýjan alklæðnað frá hvirfli til ilja, úr vaðmáli, gærum, flóka og íslenskri ull.

Jólasveinarnir þjóðlegu koma því nú vel klæddir í Þjóðminjasafnið á slaginu 11 frá og með 12. desember eftir langa ferð sína ofan af fjöllunum í þeirri röð sem hér segir:


Jólasveinar

Fyrirsagnalisti

Jólasveinar

Íslensku jólasveinarnir líta við á Þjóðminjasafninu á hverjum degi kl. 11 frá 12. desember til 24. desember. Verið öll velkomin!

Lesa meira

Stekkjarstaur

Þann 12. desember kemur fyrsti jólasveininn til byggða. Hann heitir Stekkjarstaur og hér áður fyrr reyndi hann oft að sjúga ærnar í fjárhúsunum hjá bændum.

Stekkjarstaur kom fyrstur,
stinnur eins og tré.
Hann laumaðist í fjárhúsin
og lék á bóndans fé.

Hann vildi sjúga ærnar,
- þá varð þeim ekki um sel,
því greyið hafði staurfætur,
- það gekk nú ekki vel.

Giljagaur

13. desember kemur Giljagaur. Áður en mjaltavélar komu til sögu var hann vanur að laumast inn í fjós og stela froðu ofan af mjólkurfötum.

Giljagaur var annar,
með gráa hausinn sinn.
- Hann skreið ofan úr gili
og skauzt í fjósið inn.

Hann faldi sig í básunum
og froðunni stal,
meðan fjósakonan átti
við fjósamanninn tal.

Stúfur

Jólasveinninn sem kemur til byggða 14. desember heitir Stúfur og er heldur lágur til hnésins. Hann er líka stundum kallaður Pönnuskefill, því í gamla daga reyndi hann að hnupla matarögnum af steikarpönnunni.

Lesa meira

Þvörusleikir

Þann 15. desember kemur Þvörusleikir ofan af fjöllum. Hér áður fyrr stalst hann til þess að sleikja þvöruna, sem potturinn var skafinn með. Nú á dögum reynir hann að finna þvörur í Þjóðminjasafninu þegar hann kemur þangað í heimsókn.

Lesa meira

Pottaskefill

16. desember má búast við Pottaskefli í heimsókn. Hann heitir líka Pottasleikir því í gamla daga sat hann um að komast í matarpotta sem ekki var búið að þvo og sleikti skófirnar innan úr þeim.

Lesa meira

Askasleikir

Askasleikir kemur til byggða þann 17. desember. Í gamla daga át fólk matinn sinn upp úr öskum sem stundum voru geymdir undir rúmi eða á gólfinu. Askasleikir faldi sig þess vegna stundum undir rúmi og ef einhver setti askinn sinn á gólfið þá greip hann askinn og sleikti allt innan úr honum.

Lesa meira

Hurðaskellir

Hurðaskellir kemur í bæinn þann 18. desember. Hann gekk alltaf skelfing harkalega um og skellti hurðum svo fólk hafði varla svefnfrið. Hann á það enn til að skella hurðum og gerir það alltaf þegar hann heimsækir Þjóðminjasafnið.

Lesa meira

Skyrgámur

19. desember er von á jólasveini sem heitir Skyrgámur eða Skyrjarmur, af því að honum þótti svo gott skyr að hann stalst inn í búrið og hámaði í sig skyrið upp úr keraldi.

Lesa meira

Bjúgnakrækir

Bjúgnakræki má búast við 20. desember. Honum þótti best að borða bjúgu og pylsur og stal þeim hvar sem hann komst í færi.

Lesa meira

Gluggagægir

21. desember kemur hann Gluggagægir í heimsókn. Hann var ekki eins matgráðugur og sumir bræður hans, en skelfing forvitinn að gægjast á glugga og jafnvel að stela leikföngum sem honum leist vel á.

Lesa meira

Gáttaþefur

22. desember má búast við Gáttaþef sem þekkist á því að hann er með alveg svakalega stórt nef. Honum fannst alltaf óskaplega góð laufabrauðs- og kökulyktin þegar verið var að baka fyrir jólin og reyndi hann að hnupla einni og einni köku. 22. desember var líka stundum kallaður hlakkandi því þá voru börnin farin að hlakka svo mikið til jólanna.

Lesa meira

Ketkrókur

Á Þorláksmessu, 23. desember, kemur Ketkrókur, sem er svo sólginn í ket. Í gamla daga rak hann langan krókstaf niður um eldhússtrompinn og krækti sér í hangiketslæri sem héngu uppi í rjáfrinu eða hangiketsbita upp úr pottinum en þá var hangiketið soðið á Þorláksmessu.

Lesa meira

Kertasníkir

Kertasníkir kemur á aðfangadag, 24. desember. Í eldgamla daga voru kertin skærustu ljós sem fólk gat fengið. En þau voru svo sjaldgæf og dýrmæt að mesta gleði barnanna á jólunum var að fá sitt eigið kerti. Og aumingja Kertasníki langaði líka að eignast kerti. Opið er á aðfangadag milli 11 og 12 í Myndasal Þjóðminjasafnsins sérstaklega til að taka á móti Kertasníki.

 

Lesa meira